Shloka 16
Sagara’s Aśvamedha Horse Lost; The Sixty-Thousand Sons Begin the Subterranean Search
Kapila Introduced
एवमुक्त: प्रत्युवाच भगवान् मुनिपुड्भव: । (तांस्तदा सहितान् देवानगस्त्य: सपुरन्दरान् ।) जीर्ण तद्धि मया तोयमुपायो<न्य:प्रचिन्त्यताम्,उनके ऐसा कहनेपर मुनिप्रवर भगवान् अगस्त्यने वहाँ एकत्र हुए इन्द्र आदि समस्त देवताओंसे उस समय यों कहा--'देवगण! वह जल तो मैंने पचा लिया, अतः समुद्रको भरनेके लिये सतत प्रयत्नशील रहकर आपलोग कोई दूसरा ही उपाय सोचें।” शुद्ध अन्तःकरणवाले महर्षिका यह वचन सुनकर सब देवता बड़े विस्मित हो गये; उनके मनमें विषाद छा गया। वे आपसमें सलाह करके मुनिवर अगस्त्यजीको प्रणाम कर वहाँसे चल दिये
evam uktaḥ pratyuvāca bhagavān munipuṅgavaḥ | tāṁs tadā sahitān devān agastyaḥ sapurandarān | jīrṇaṁ tad dhi mayā toyam upāyo 'nyaḥ pracintyatām ||
ครั้นพวกเขากล่าวดังนั้นแล้ว พระอคัสตยะฤๅษีผู้ประเสริฐในหมู่นักบำเพ็ญตบะ ได้ตอบเหล่าเทพที่ชุมนุมกันพร้อมพระอินทร์ว่า— “น้ำนั้นเราย่อยเสียแล้วจริง ๆ เพราะฉะนั้น หากจะให้มหาสมุทรกลับเต็มดังเดิม พวกท่านจงเพียรพยายามอย่างมั่นคง และจงคิดหาอุบายอื่นเถิด” ครั้นได้ฟังถ้อยคำอันน่าพิศวงของมหาฤๅษีผู้มีจิตบริสุทธิ์ เหล่าเทพต่างตะลึงงัน และเงาแห่งความเศร้าหมองก็ปกคลุมใจพวกเขา แล้วจึงปรึกษากันเอง กราบนอบน้อมพระอคัสตยะ และพากันจากไป
लोगश उवाच
Educational Q&A
Even divine beings may face limits and setbacks; the episode highlights the extraordinary potency of tapas and the ethical posture of perseverance—when one plan is exhausted, one should calmly seek another means rather than cling to what cannot be undone.
The gods, including Indra, approach Agastya regarding the ocean’s water; Agastya states that he has already digested the water and instructs them to devise another method to restore it. The gods, astonished and saddened, confer among themselves, bow to him, and leave.