Shloka 206
Udyoga Parva Adhyāya 132 — Vidura’s Counsel on Udyama, Yaśas, and Kṣātra-Dharma
उद्यम्य धुरमुत्कर्षेदाजानेयकृतं स्मरन् | मनुष्य डूबते समय अथवा ऊँचेसे नीचे गिरते समय भी शत्रुकी टाँग अवश्य पकड़े और ऐसा करते समय यदि अपना मूलोच्छेद हो जाय तो भी किसी प्रकार विषाद न करे। अच्छी जातिके घोड़े न तो थकते हैं और न शिथिल ही होते हैं। उनके इस कार्यको स्मरण करके अपने ऊपर रखे हुए युद्ध आदिके भारको उद्योगपूर्वक वहन करे
udyamya dhuram utkarṣed ājāneyakṛtaṁ smaran | manuṣyaḥ ḍūbate samaye athavā ūñcese nīce girate samaye'pi śatror ṭāṅg avaśya pakṛe, evaṁ kurvan yadi svamūlocchedaḥ syāt tathāpi kathaṁcid viṣādaṁ na kuryāt | sujātikā aśvā na thakanti na ca śithilā bhavanti | teṣāṁ karma smṛtvā svopari nihitaṁ yuddhādika-bhāraṁ udyogapūrvakaṁ vahet |
วายุเทพตรัสว่า “จงปลุกเร้าตนเอง แลยกแอกขึ้นแบกไว้ ระลึกถึงสิ่งที่ม้าอาชาไนยผู้สูงศักดิ์กระทำได้ แม้ยามมนุษย์กำลังจม หรือกำลังตกจากที่สูง ก็ยังต้องฉวยขาศัตรูไว้ให้มั่น; และแม้ในการนั้นรากชีวิตจะถูกตัดขาด ก็อย่าได้ยอมแพ้แก่ความสิ้นหวัง ม้าพันธุ์ดีไม่รู้จักเหน็ดเหนื่อย ไม่ย่อหย่อน ระลึกถึงแบบอย่างนั้นแล้ว จงแบกภาระแห่งสงครามและหน้าที่ทั้งปวงด้วยความเพียรอันมั่นคง”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
Maintain unwavering effort and courage in one’s appointed duty—especially in crisis—without yielding to despair, taking inspiration from the tireless endurance of well-bred horses that bear the yoke.
Vāyu-deva delivers an exhortation on steadfastness: even in life-threatening situations (sinking or falling), one should continue resisting the enemy and carrying one’s responsibilities, using the horse-and-yoke image to model disciplined endurance in the context of impending war.