Shloka 11
राजवृत्त-रक्षा-प्रणिधि-षाड्गुण्योपदेशः
Royal Conduct, Protection, Intelligence, and Policy Measures
यथा हानुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहड़मा: । विहरेयुर्यथाकामं विहिंसन्त: पुनः पुनः:
yathā hānudake matsyā nirākrande vihaṅgamāḥ | vihareyur yathākāmaṃ vihiṃsantaḥ punaḥ punaḥ ||
วสุมานากล่าวว่า “ดุจดังปลาในน้ำน้อย และฝูงนกในสวนที่ไร้ผู้เฝ้า ต่างเที่ยวไปตามใจชอบแล้วทำร้ายกันซ้ำแล้วซ้ำเล่า—บ้างก็ใช้แรงกระแทกบดขยี้ผู้อื่น บ้างก็เองกลับทุกข์ร้อนเมื่อถูกตี—ฉันใด ข้าแต่พระราชา ไม่นานก็ถูกผลักไปใกล้ความพินาศโดยไม่ต้องสงสัย ฉันนั้น เช่นเดียวกัน เมื่อไร้พระราชา ปวงประชาย่อมตกลงสู่การวิวาทและความพินาศอย่างรวดเร็ว จมอยู่ในความมืดแห่งทุกข์ดุจโคกระบือไร้คนเลี้ยง”
वसुमना उवाच
Educational Q&A
The verse argues that kingship (lawful governance) is necessary to prevent society from collapsing into mutual violence; without a ruler, people—like creatures in constrained or unprotected conditions—harm one another and rapidly decline.
Vasumanā addresses a king and uses vivid analogies (fish in scant water, birds in an unguarded grove) to illustrate how, in the absence of protection and restraint, beings fight repeatedly and become ruined—paralleling what happens to subjects when there is no king.