Shloka 85
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
इच्छाद्वेष भवैर्दु:खै: प्रकर्षो यत्र जायते । तत्र या नृपते वृत्तिस्तत् प्रयोजनमिष्यते
icchādveṣa-bhavaiḥ duḥkhaiḥ prakarṣo yatra jāyate | tatra yā nṛpate vṛttis tat prayojanam iṣyate, nareśvara ||
ภีษมะกล่าวว่า: ข้าแต่มหาราช เมื่อในบรรดาความทุกข์ที่เกิดจากความใคร่หรือความชัง ความทุกข์ชนิดหนึ่งเกิดเด่นเป็นใหญ่ขึ้น ณ ที่นั้นเอง แนวโน้มแห่งจิต (วฤตติ) ที่ผุดขึ้นมานำหน้า ย่อมถือกันว่าเป็น ‘ประโยชนะ’ (จุดมุ่งหมาย)
भीष्य उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma explains that what we call a person’s ‘purpose’ is often the dominant impulse that arises when desire or aversion generates suffering; the strongest pain-condition shapes the mind’s prevailing tendency (vṛtti), and that tendency functions as the operative aim (prayojana).
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs the king on dharma and inner discipline. Here he analyzes how desire and hatred produce suffering and how, in response, a particular disposition becomes dominant—clarifying the psychological basis of human aims and conduct.