Shloka 84
Śuka’s Guṇa-Transcendence and Vyāsa’s Consolation (शुकगति-वर्णनम्)
परिगणित गुणों और दोषोंमेंसे अमुक गुण या दोष पहले कहना चाहिये और अमुकको पीछे कहना अभीष्ट है। इस प्रकार जो पूर्वापरके क्रमका विचार होता है, उसका नाम क्रम है और जिस वाकयमें ऐसा क्रम हो, उस वाक्यको वाक्यतवेत्ता विद्वान् क्रमयुक्त कहते हैं ।।
bhīṣma uvāca | dharmakāmārthamokṣeṣu pratijñāya viśeṣataḥ | idaṃ tad iti vākyānte procyate sa vinirṇayaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า: ในบรรดาคุณและโทษที่ได้แจกแจงนับไว้แล้ว สิ่งใดควรกล่าวก่อน สิ่งใดควรกล่าวภายหลัง—การพิจารณาลำดับก่อนหลังเช่นนี้เรียกว่า ‘กรมะ’ (ลำดับ); และถ้อยคำที่มีลำดับเช่นนั้น ผู้รู้วาทศิลป์เรียกว่า ‘กรมยุกตะ’ (มีลำดับ). อีกทั้งในเรื่องธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะ เมื่อครูประกาศปฏิญญาไว้ก่อนว่าจะสถาปนาข้อใดข้อหนึ่งให้เด่นชัด แล้วเมื่อจบคำสอนกล่าวว่า “นี่แหละคือเรื่องที่มุ่งหมาย” ข้อสรุปที่ตรึงมั่นนั้นเรียกว่า ‘วินิรณยะ’ (คำตัดสินสุดท้าย)
भीष्य उवाच
Educational Q&A
A discourse becomes a firm doctrinal conclusion (vinirṇaya) when the speaker first announces a specific thesis about one of the four aims of life—dharma, artha, kāma, or mokṣa—and then explicitly seals it at the end by identifying it as the intended point (“this is that”).
In the Shanti Parva’s instructional setting, Bhishma is teaching Yudhishthira principles of correct exposition and doctrinal clarity—how a teacher frames a topic, maintains focus, and concludes with a decisive statement that fixes the intended meaning.