Shloka 93
नारद–शुक संवादः
Impermanence, Svabhāva, and Śuka’s Resolve for Yoga
नरेन्द्र! अत: सब ओरसे ज्ञान प्राप्त करनेका ही प्रयत्न करना चाहिये। यह तो मैं तुमसे बता ही चुका हूँ कि सभी वर्णोके लोग अपने-अपने आश्रममें रहते हुए ही ज्ञान प्राप्त कर सकते हैं; अतः जो ब्राह्मण ज्ञानमें स्थित है अथवा जो दूसरे वर्णका मनुष्य भी ज्ञाननिष्ठ है
narendra! ataḥ sarva-ore jñāna-prāptiṃ kartum eva prayatnaḥ kartavyaḥ. etat tu mayā tubhyaṃ pūrvam eva kathitam—sarve varṇāḥ sva-svāśrame sthitvā jñānaṃ prāptuṃ śaknuvanti; ataḥ yaḥ brāhmaṇaḥ jñāne sthitaḥ, athavā yaḥ anyavarṇīyaḥ api jñāna-niṣṭhaḥ, tasya nityaṃ mokṣa-prāptiḥ proktā. yat te pṛṣṭaṃ tan mayā copadiṣṭaṃ yāthātathyaṃ; tad viśoko bhavasva. rājan, gacchasva etad-arthasya pāraṃ; samyak proktaṃ; svasti te tv astu nityam.
ข้าแต่นรินทร์! เพราะฉะนั้นพึงเพียรแสวงหาญาณจากทุกทิศทุกทาง ข้าได้บอกท่านแล้วว่า ชนทุกวรรณะย่อมบรรลุญาณได้แม้ดำรงอยู่ในอาศรมของตน; ฉะนั้นผู้ตั้งมั่นในญาณ—จะเป็นพราหมณ์หรือผู้ใดในวรรณะอื่นที่มั่นคงในปัญญา—ย่อมมีโมกษะอันเป็นนิตย์ประกาศไว้แล้ว สิ่งที่ท่านถาม ข้าได้สั่งสอนตามความจริง; เพราะฉะนั้นจงเป็นผู้พ้นโศกเถิด ข้าแต่พระราชา จงไปให้ถึงฝั่งไกลแห่งสัจธรรมนี้ ข้าได้กล่าวไว้โดยครบถ้วนแล้ว ไปเถิด—ขอความสวัสดีอันยั่งยืนจงมีแก่ท่านเสมอ
याज़्वल्क्य उवाच
Educational Q&A
Liberating knowledge (jñāna) is the decisive means to mokṣa, and it is accessible to people of all varṇas when they live rightly within their own āśrama; steadfastness in knowledge, not mere social identity, is what is praised as leading to enduring liberation.
Yājñavalkya concludes his instruction to the king: he affirms that he has answered the king’s question truthfully, urges him to become free from grief, and sends him forth with a blessing to internalize the teaching and reach the ‘far shore’ of its meaning.