Shloka 51
अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa
अलिड़्ो लिड्रमात्मानमकाल: कालमात्मन: | असत्त्वं सत्त्वमात्मानमतत्त्वं तत््वमात्मन:,वह लिंग (सूक्ष्म) शरीरसे हीन होनेपर भी अपनेको उससे युक्त मानता है। कालधर्म (मृत्यु) से रहित होकर भी अपनेको कालधर्मी (मरणशील) समझता है। सत्त्वसे भिन्न होकर भी अपनेको सत्त्वरूप मानता है तथा महाभूतादि तत्त्वसे रहित होकर भी अपने आपको तत्त्वस्वरूप समझता है
aliḍo liḍram ātmānam akālaḥ kālam ātmanaḥ | asattvaṃ sattvam ātmānam atattvaṃ tattvam ātmanaḥ ||
วสิษฐะกล่าวว่า “แม้ปราศจากลิงคะคือกายละเอียด ก็กลับสำคัญตนว่ามีลิงคะ; แม้เหนือกาล ก็กลับเห็นตนว่าถูกกาลและมฤตยูครอบงำ. แม้พ้นจากคุณะ ก็กลับหลงว่าตนเป็นสัทตวะ; และแม้ปราศจากตัตตวะทั้งหลาย ก็กลับเข้าใจว่าตนเป็นตัตตวะหนึ่งท่ามกลางตัตตวะทั้งปวง”
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that bondage is a cognitive error: the timeless, attributeless Self is falsely identified with the subtle body, time/death, the guṇas (like sattva), and the material principles (tattvas). Liberation follows from correcting this misidentification through discernment.
In Śānti Parva’s mokṣa-oriented instruction, Vasiṣṭha is explaining to his listener how the Self is misconstrued as embodied and perishable. He lists common superimpositions—subtle body, mortality, guṇas, and elements—to show the mechanism of delusion and the need for discriminative knowledge.