Previous Verse
Next Verse

Shloka 52

अव्यक्त-गुण-पुरुषविवेकः | Avyakta, Guṇas, and Discrimination of Puruṣa

अमृत्युर्मुत्युमात्मानमचरश्नचरमात्मन: । अक्षेत्र: क्षेत्रमात्मानमसर्ग: सर्गमात्मन:,वह मृत्युसे सर्वथा रहित है तो भी अपनेको मृत्युग्रस्त मानता है। अचर होनेपर भी अपनेको चलने-फिरनेवाला मानता है। क्षेत्रसे भिन्न होनेपर भी अपनेको क्षेत्र मानता है। सृष्टिसे उसका कोई सम्बन्ध नहीं होनेपर भी सृष्टिको अपनी ही समझता है

amṛtyur mṛtyum ātmānam acaraś caram ātmanaḥ | akṣetraḥ kṣetram ātmānam asargaḥ sargam ātmanaḥ ||

วสิษฐะกล่าวว่า “แม้แท้จริงจะพ้นจากมฤตยู ก็กลับสำคัญตนว่าถูกมฤตยูครอบงำ; แม้ไม่เคลื่อนไหว ก็กลับเห็นตนว่าเคลื่อนไหว. แม้ต่างจาก ‘เขตระ’ คือกายและสภาวะทั้งหลาย ก็กลับยึดตนว่าเป็นเขตระนั้น; และแม้ไม่เกี่ยวข้องกับการสร้างสรรค์ ก็กลับถือเอาการสร้างสรรค์ว่าเป็นตัวตนของตนเอง”

अमृत्युःone who is deathless
अमृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootअ-मृत्यु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
मृत्युम्death
मृत्युम्:
Karma
TypeNoun
Rootमृत्यु (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मानम्the self
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
अचरम्immobile, non-moving
अचरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअ-चर (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
चरम्moving, mobile
चरम्:
Karma
TypeAdjective
Rootचर (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मनःof the self
आत्मनः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive, Singular
अक्षेत्रःone who is not the field (i.e., distinct from the body/field)
अक्षेत्रः:
Karta
TypeNoun
Rootअ-क्षेत्र (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
क्षेत्रम्field; body (kṣetra)
क्षेत्रम्:
Karma
TypeNoun
Rootक्षेत्र (प्रातिपदिक)
FormNeuter, Accusative, Singular
आत्मानम्the self
आत्मानम्:
Karma
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
असर्गःone who is not of creation (unconnected with emanation)
असर्गः:
Karta
TypeNoun
Rootअ-सर्ग (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Nominative, Singular
सर्गम्creation; emanation
सर्गम्:
Karma
TypeNoun
Rootसर्ग (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Accusative, Singular
आत्मनःof the self
आत्मनः:
Adhikarana
TypeNoun
Rootआत्मन् (प्रातिपदिक)
FormMasculine, Genitive, Singular

वसिष्ठ उवाच

V
Vasiṣṭha
Ā
Ātman
K
kṣetra
S
sarga
M
mṛtyu

Educational Q&A

The verse teaches that bondage arises from misidentification: the deathless, unmoving Self is mistakenly taken to be the mortal, moving body-mind and the world of creation. Recognizing the Self as distinct from kṣetra (the field of experience) dissolves fear of death and the sense of limitation.

In Śānti Parva’s instruction on peace and liberation, Vasiṣṭha explains to his listener that the true Self is untouched by death, motion, embodiment, and creation; the apparent suffering of the individual comes from taking these non-self attributes to be ‘I’.