Shloka 113
Adhyāya 284: Tapas as a Corrective to Household Attachment
Parāśara’s Instruction
आप कामस्वरूप, कामनाओंको पूर्ण करनेवाले, कामदेवके नाशक, तृप्त और अतृप्तका विचार करनेवाले, सर्वस्वरूप, सब कुछ देनेवाले, सबके संहारक और संध्याकालके समान रंगवाले हैं। आपको प्रणाम है ।। महाबल महाबाहो महासत्त्व महाद्युते । महामेघचयप्रख्य महाकाल नमोस्तु ते,महाबल! महाबाहो! महासत्त्व! महाद्युते! आप महान् मेघोंकी घटाके समान रंगवाले महाकालस्वरूप हैं। आपको नमस्कार है
bhīṣma uvāca |
āpa kāmasvarūpaḥ kāmanāḥ pūrayitā kāmadevanāśakaḥ tṛptātṛptavivecakaḥ sarvasvarūpaḥ sarvadātā sarvasaṃhārakaḥ sandhyākālasamānarāgaḥ asi | te namaḥ ||
mahābala mahābāho mahāsattva mahādyute |
mahāmeghacayaprakhya mahākāla namo'stu te ||
ภีษมะกล่าวว่า— พระองค์ทรงเป็นรูปแห่งกาม—ทรงบันดาลให้ความปรารถนาทั้งปวงสำเร็จ และยังทรงเป็นผู้ทำลายกามเทพด้วย ทรงพิจารณาความอิ่มเอมและความไม่อิ่มเอม; ทรงเป็นรูปแห่งสรรพสิ่ง เป็นผู้ประทานสรรพสิ่ง และเป็นผู้สลายสรรพสิ่ง พระวรรณะดุจท้องฟ้ายามสนธยา ข้าขอนอบน้อมแด่พระองค์ โอ้ผู้ทรงมหาพละ ผู้มีพระกรอันแกร่งกล้า ผู้มีสภาวะอันยิ่งใหญ่ ผู้มีรัศมีอันยิ่งใหญ่— โอ้มหากาล ผู้มืดดุจมวลเมฆทมึน—ขอนอบน้อมแด่พระองค์
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse presents the supreme as both the source of desire and the power that overcomes and dissolves it. Ethically, it implies that dharmic life is not merely about suppressing impulses, but about recognizing a higher governance over desire—seeking fulfillment through alignment with the ultimate, and accepting dissolution (time/death) as part of cosmic order.
In the Śānti Parva setting, Bhishma is instructing and also offering praise. Here he utters a stuti (hymn) addressing the supreme as Mahākāla—depicting an all-giving, all-dissolving reality—thereby framing his teachings on peace, restraint, and right conduct within devotion to the highest principle.