Shloka 48
Adhyāya 270 — Yudhiṣṭhira’s inquiry on saṃnyāsa; Bhīṣma on calculable time, tamas, and karma
Vṛtra–Uśanā exemplum begins
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर ब्राह्मणने देखा कि उन भोगी पुरुषोंको काम, क्रोध, लोभ, भय, मद, निद्रा, तन्दा और आलस्य आदि शत्रु घेरकर खड़े हैं ।। कुण्डधार उवाच एतैलोंका: सुसंरुद्धा देवानां मानुषाद भयम् | तथैव देववचनादू विषध्नं कुर्वन्ति सर्वश:,कुण्डधार बोला--विप्रवर! देखो, सब लोग इन्हीं दोषोंसे घिरे हुए हैं। देवताओंको मनुष्योंसे भय बना रहता है, इसलिये ये काम आदि दोष देवताओंके आदेशसे मनुष्यके धर्म और तपस्यामें सब प्रकारसे विघ्न डाला करते हैं
Kuṇḍadhāra uvāca: etair lokāḥ susaṃruddhā devānāṃ mānuṣād bhayam | tathaiva devavacanād viṣaghnaṃ kurvanti sarvaśaḥ ||
กุณฑธารกล่าวว่า—“ดูเถิด ผู้คนทั้งปวงถูกความบกพร่องเหล่านี้ล้อมรัดไว้อย่างแน่นหนา เทพทั้งหลายมีความหวาดหวั่นต่อมนุษย์; เพราะฉะนั้น ตามพระดำรัสของเทพ ความเป็นศัตรูภายในอย่างกามเป็นต้นจึงขัดขวางธรรมและตบะของมนุษย์ทุกประการ ประหนึ่งประทานพิษที่ทำลายความเพียรทางจิตวิญญาณ”
कुण्डधार उवाच
Educational Q&A
Human spiritual life is endangered primarily by internal foes—desire, anger, greed, fear, pride, sleep, sloth, and the like. These forces ‘besiege’ the mind and thereby sabotage dharma and tapas; the remedy implied is vigilance and self-mastery.
Kuṇḍadhāra explains that people are surrounded by moral-psychological defects, and he frames these defects as agents that, under divine prompting, create obstacles to human righteousness and austerity—highlighting the constant struggle between aspiration and inner temptation.