Shloka 5
Adhyātma-krama: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Hierarchy and Citta-Prasāda (आध्यात्मक्रमः)
पौरुषं कर्म दैवं च कालवृत्तिस्वभावत: । त्रयमेतत् पृथग्भूतमविवेक॑ तु केचन
pauruṣaṁ karma daivaṁ ca kālavṛtti-svabhāvataḥ | trayam etat pṛthag-bhūtam avivekaṁ tu kecana ||
วยาสะกล่าวว่า ความเพียรของมนุษย์ที่ปรากฏเป็นกรรม ไทวะ (ชะตากรรม) และสวภาวะที่เผยตัวไปตามครรลองแห่งกาลเวลา—ทั้งสามนี้ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุที่แยกกันได้ แต่บางคนผู้ขาดวิจารณญาณกลับแยกแล้วให้สิ่งหนึ่งเป็นใหญ่ ลดอีกสองเป็นรอง; ขณะที่บางคนไม่แยก หากถือการทำงานร่วมกันของทั้งสามเป็นเหตุแท้แห่งเหตุการณ์ทั้งปวง
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse frames events as arising from three causal factors—human effort (pauruṣa/karma), destiny (daiva), and the natural course of time (kāla). It cautions against simplistic thinking that makes only one factor supreme; wiser reflection sees that outcomes often emerge from their combined interplay.
In Śānti Parva’s reflective instruction, Vyāsa is explaining how to understand causation behind success, failure, and moral outcomes. He contrasts views that isolate one cause (effort alone, fate alone, or time alone) with the more integrated view that all three operate together.