Shloka 10
मनस्–बुद्धि–गुणविचारः (Manas–Buddhi–Guṇa Inquiry) — Meditation and Nirguṇa Realization
आत्मकेवलतां प्राप्तस्तत्र गत्वा न शोचति । ईदृशं परमं स्थान निरयास्ते च तादृशा:,जो आत्मकैवल्यको प्राप्त हो चुका है वही मनुष्य वहाँ जाकर शोकसे रहित हो जाता है। उस परमधामका स्वरूप ऐसा ही है और पहले जो नाना प्रकारके सुखभोगोंसे सम्पन्न लोक बताये गये हैं, वे सभी उसकी तुलनामें नरक हैं
ātmakevalatāṃ prāptas tatra gatvā na śocati | īdṛśaṃ paramaṃ sthānaṃ nirayās te ca tādṛśāḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า: “ผู้ใดบรรลุอาตมา-ไกวัลยะ คือความเป็นตนล้วนอย่างเด็ดขาด ผู้นั้นเท่านั้นเมื่อไปถึงที่นั่นย่อมพ้นจากความโศก นั่นแลคือสภาพของแดนสูงสุดนั้น และเมื่อเทียบกับมันแล้ว แม้โลกทั้งหลายที่เคยกล่าวว่าบริบูรณ์ด้วยสุขเสพนานาประการ ก็แท้จริงประหนึ่งนรก”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
True freedom from grief arises only upon attaining ātma-kaivalya—abidance in the Self as the highest reality. Compared to that supreme state, even pleasure-filled heavenly experiences are inferior and are rhetorically likened to hell because they remain within change, dependence, and eventual loss.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and liberation, Bhishma continues teaching about the highest goal. He contrasts the sorrowless peace of the supreme state with the limited nature of pleasure-based worlds, emphasizing the superiority of liberation over enjoyment.