Shloka 3
Varṇa-lakṣaṇa and Ātma-saṃyama (Marks of Social Conduct and Self-Restraint) | वर्णलक्षणम् एवं आत्मसंयमः
दुर्भिक्षादेव दुर्भिक्षं क्लेशात् क्लेशं भयाद् भयम् । मृतेभ्य: प्रमृतं यान्ति दरिद्रा: पापकारिण:
durbhikṣād eva durbhikṣaṃ kleśāt kleśaṃ bhayād bhayam | mṛtebhyaḥ pramṛtaṃ yānti daridrāḥ pāpakāriṇaḥ ||
จากทุพภิกขภัยเขาย่อมตกสู่ทุพภิกขภัยที่หนักกว่า จากความคับแค้นสู่ความคับแค้นที่ลึกกว่า จากความหวาดกลัวสู่ความหวาดกลัวที่ใหญ่กว่า คนยากไร้ผู้ทำบาปย่อมจมลงสู่สภาพเลวร้ายยิ่งกว่าความตาย ประหนึ่งตายยิ่งกว่าผู้ตาย
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhishma warns that destitution combined with unethical conduct creates a self-reinforcing spiral: scarcity breeds more scarcity, suffering multiplies, fear intensifies, and the person becomes socially and spiritually 'dead'—cut off from dignity, stability, and dharmic life.
In the Shanti Parva’s instruction on dharma and governance, Bhishma continues advising Yudhishthira by describing the cascading misery that befalls sinful, impoverished people, underscoring the moral and social urgency of righteous conduct and responsible rule.