Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 43
व्यवहारं गदायुद्धे पार्थिवस्थ च पातनम् | तदाख्याय तत: सर्वे द्रोणपुत्रस्य भारत ।।
sañjaya uvāca |
vyavahāraṃ gadāyuddhe pārthivasya ca pātanam |
tad ākhyāya tataḥ sarve droṇaputrasya bhārata ||
(vārtikā: duḥkhasaṃtaptāḥ śokopahatacetasaḥ |
dhyātvā ca suciraṃ kālaṃ jagmur āgatā yathāgatam ||)
สัญชัยกล่าวว่า “โอ้ภารตะ ครั้นรายงานแก่บุตรแห่งโทรณะครบถ้วน—ทั้งวิธีดำเนินศึกกระบองและการโค่นพระราชา—เหล่าผู้ถือสารนั้นถูกความทุกข์เผาผลาญ จิตถูกความโศกกระหน่ำ จมอยู่ในความครุ่นคิดเนิ่นนาน แล้วจึงจากไปด้วยความร้าวรานและสะเทือนใจ ดังที่มา”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral weight of wartime conduct: how a duel is carried out and how a fallen opponent is treated become ethically charged facts that generate grief, reflection, and consequences beyond the battlefield.
Messengers arrive and report to Aśvatthāman the full account of the mace-duel and the king’s downfall. After delivering the news, they linger in sorrowful contemplation and then depart.