Mahabharata — Shalya Parva, Shloka 63
गर्हयन् पाण्डवं ज्येष्ठं नि:श्वस्पेदमथाब्रवीत् । राजन्! जब कौरव-नरेशकी जाँघें टूट गयीं तब वह धरतीपर गिरकर धूलमें सन गया। फिर बिखरे हुए बालोंको समेटता हुआ वहाँ दसों दिशाओंकी ओर देखने लगा। बड़े प्रयत्नसे अपने बालोंको बाँधकर सर्पके समान फुफकारते हुए उसने रोष और आँसुओंसे भरे हुए नेत्रोंद्वारा मेरी ओर देखा। इसके बाद दोनों भुजाओंको पृथ्वीपर रगड़कर मदोन्मत्त गजराजके समान अपने बिखरे केशोंको हिलाता
sañjaya uvāca |
garhayan pāṇḍavaṃ jyeṣṭhaṃ niḥśvaspedam athābravīt |
สัญชัยกล่าวว่า เขากล่าวโทษพี่ใหญ่แห่งปาณฑพ แล้วถอนใจยาวก่อนเอ่ยวาจา ครั้นเมื่อพระราชาแห่งเการพถูกทำลายต้นขาจนแหลก ก็ล้มลงสู่พื้นดิน เปรอะเปื้อนด้วยธุลี แล้วรวบผมที่ยุ่งเหยิง พลางเหลียวมองไปทั้งสิบทิศ ด้วยความพยายามยิ่งจึงมัดผมให้แน่น แล้วฟู่ฟ่าดุจอสรพิษ; ด้วยดวงตาอัดแน่นด้วยโทสะและน้ำตา เขาหันมามองข้าพเจ้า ต่อจากนั้น เขาถูแขนทั้งสองกับพื้นดินประหนึ่งช้างเจ้าผู้เมามัน สะบัดเรือนผมที่ปลิวกระจาย ขบฟันกรอด ๆ และกล่าวติเตียนยุธิษฐิระผู้เป็นพี่ใหญ่แห่งปาณฑพ แล้วสูดลมหายใจยาวก่อนกล่าวดังนี้—
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how unchecked rage and humiliation after defeat distort judgment, turning grief into blame. It implicitly contrasts dharma-guided restraint with the corrosive ethics of resentment in war’s aftermath.
Sañjaya describes a defeated Kaurava leader (implied Duryodhana) lying in dust after his thighs are broken, composing himself with difficulty, hissing in fury, and preparing to speak while condemning Yudhiṣṭhira.