Shloka 65
Duryodhana’s Post-Duel Lament and Instructions (भग्नसक्थस्य विलापः)
वासुदेववच: श्रुत्वा गान्धारी वाक्यमत्रवीत्,सा मे व्यवस्थिता श्रुत्वा तव वाक्यं जनार्दन । भगवान् श्रीकृष्णकी यह बात सुनकर गान्धारीने कहा--“महाबाहु केशव! तुम जैसा कहते हो, वह बिलकुल ठीक है। अबतक मेरे मनमें बड़ी व्यथाएँ थीं और उन व्यथाओंकी आगसे दग्ध होनेके कारण मेरी बुद्धि विचलित हो गयी थी (अतः मैं पाण्डवोंके अनिष्टकी बात सोचने लगी थी); परंतु जनार्दन! इस समय तुम्हारी बात सुनकर मेरी बुद्धि स्थिर हो गयी है--क्रोधका आवेश उतर गया है
vāsudevavacaḥ śrutvā gāndhārī vākyam abravīt | sā me vyavasthitā śrutvā tava vākyaṃ janārdana ||
ครั้นได้สดับถ้อยคำของวาสุเทวะแล้ว คานธารีจึงกล่าวว่า “โอ้ชนารทนะ เมื่อข้าได้ฟังคำตักเตือนของท่าน จิตของข้าก็ตั้งมั่นสงบลง โอ้เกศวะผู้มีพาหาอันเกรียงไกร สิ่งที่ท่านกล่าวนั้นถูกต้องแท้ ก่อนหน้านี้ข้าถูกความโศกอันรุนแรงเผาผลาญ ไฟแห่งทุกข์นั้นทำให้ปัญญาของข้าสั่นคลอน จนข้าเผลอคิดร้ายต่อเหล่าปาณฑพ แต่บัดนี้เมื่อได้ฟังท่าน ปัญญาของข้ากลับมั่นคงอีกครั้ง—กระแสแห่งโทสะก็สงบลงแล้ว”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even justified grief can inflame into destructive anger; wise counsel and clear understanding can steady the mind, restoring self-control and preventing further harm. The verse highlights the ethical movement from vengeance toward restraint.
After hearing Kṛṣṇa (Vāsudeva) speak, Gāndhārī responds that his words are correct and that her mind, previously shaken by sorrow and anger—leading her to contemplate harm to the Pāṇḍavas—has now become composed and her anger has cooled.