Previous Verse
Next Verse

Shloka 17

Kārttikeya-Abhiṣecana: Mātṛgaṇa-Nāma Saṃkīrtana and Skanda’s Commission

धर्मश्न भगवान्‌ देव: समाजम्मुर्हि सड़ता: । कालो यमश्न मृत्युश्न॒ यमस्यानुचराश्न ये,रुद्रर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां च वृतः प्रभु: । महापराक्रमी इन्द्र और विष्णु, सूर्य और चन्द्रमा, धाता और विधाता, वायु और अग्नि, पूषा, भग, अर्यमा, अंश, विवस्वान्‌ू, मित्र और वरुणके साथ बुद्धिमान्‌ रुद्रदेव, एकादश रुद्रणण, आठ वसु, बारह आदित्य और दोनों अश्विनीकुमार--ये सब-के-सब प्रभावशाली कुमार कार्तिकेयको घेरकर खड़े हुए प्रजानाथ! ब्रह्माजी, पुलस्त्य, महातपस्वी पुलह, अंगिरा, कश्यप, अत्रि, मरीचि, भृगु, क्रतु, हर, वरुण, मनु, दक्ष, ऋतु, ग्रह, नक्षत्र, मूर्तिमती सरिताएँ, मूर्तिमान्‌ सनातन वेद, समुद्र, सरोवर, नाना प्रकारके तीर्थ, पृथिवी, झ्ुलोक, दिशा, वृक्ष, देवमाता अदिति, ही, श्री, स्वाहा, सरस्वती, उमा, शची, सिनीवाली, अनुमति, कुहू, राका, धिषणा, देवताओंकी अन्यान्य पत्नियाँ, हिमवान्‌, विन्ध्य, अनेक शिखरोंसे सुशोभित मेरुगिरि, अनुचरोंसहित ऐरावत, कला, काष्ठा, मास, पक्ष, ऋतु, रात्रि, दिन, अअश्रोंमें श्रेष्ठ उच्चै:श्रवा, नागराज वासुकि, अरुण, गरुड़, ओषधियोंसहित वृक्ष, भगवान्‌ धर्मदेव, काल, यम, मृत्यु तथा यमके अनुचर--ये सब-के-सब वहाँ एक साथ पधारे थे

vaiśampāyana uvāca | dharmaś ca bhagavān devaḥ samājam iha saṅgataḥ | kālo yamaś ca mṛtyuś ca yamasya anucarāś ca ye | rudrair vasubhir ādityair aśvibhyāṃ ca vṛtaḥ prabhuḥ |

ไวศัมปายนะกล่าวว่า—ในสภานั้น พระธรรมเทพก็เสด็จมาด้วย. กาละ (กาลเวลา), ยมะ, มฤตยู (ความตาย) และบริวารของยมะก็มา. องค์ผู้เป็นใหญ่ยืนอยู่ท่ามกลางหมู่รุทระ วสุ อาทิตยะ และอัศวินกุมารทั้งสอง—ประหนึ่งประกาศว่าเหตุการณ์ที่จะคลี่คลายต่อไปนั้น มีอำนาจจักรวาลผู้ค้ำจุนระเบียบ การลงทัณฑ์ และความตายอันหลีกไม่พ้น เป็นพยานและให้สัตยานุมัติ.

धर्मःDharma (the deity Dharma)
धर्मः:
Karta
TypeNoun
Rootधर्म
FormMasculine, Nominative, Singular
भगवान्the blessed/lordly one
भगवान्:
Karta
TypeAdjective
Rootभगवत्
FormMasculine, Nominative, Singular
देवःgod
देवः:
Karta
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Nominative, Singular
समाजग्मुःassembled/came together
समाजग्मुः:
Karta
TypeVerb
Rootसम्-आ-गम्
FormPerfect (Liṭ), Third, Plural
हिindeed/for
हि:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootहि
सर्वतःfrom all sides
सर्वतः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootसर्वतः
कालःTime (deity)
कालः:
Karta
TypeNoun
Rootकाल
FormMasculine, Nominative, Singular
यमःYama
यमः:
Karta
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Nominative, Singular
मृत्युःDeath
मृत्युः:
Karta
TypeNoun
Rootमृत्यु
FormMasculine, Nominative, Singular
यमस्यof Yama
यमस्य:
Adhikarana
TypeNoun
Rootयम
FormMasculine, Genitive, Singular
अनुचराःattendants/followers
अनुचराः:
Karta
TypeNoun
Rootअनुचर
FormMasculine, Nominative, Plural
येwho/which
ये:
Karta
TypePronoun
Rootयद्
FormMasculine, Nominative, Plural
रुद्रैःwith Rudras
रुद्रैः:
Karana
TypeNoun
Rootरुद्र
FormMasculine, Instrumental, Plural
वसुभिःwith Vasus
वसुभिः:
Karana
TypeNoun
Rootवसु
FormMasculine, Instrumental, Plural
आदित्यैःwith Adityas
आदित्यैः:
Karana
TypeNoun
Rootआदित्य
FormMasculine, Instrumental, Plural
अश्विभ्याम्with the two Ashvins
अश्विभ्याम्:
Karana
TypeNoun
Rootअश्विन्
FormMasculine, Instrumental, Dual
and
:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Root
वृतःsurrounded/encircled
वृतः:
Karta
TypeVerb
Rootवृ (वरणे)
FormMasculine, Nominative, Singular, Past passive participle (क्त)
प्रभुःthe lord
प्रभुः:
Karta
TypeNoun
Rootप्रभु
FormMasculine, Nominative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
D
Dharma (Dharmadeva)
K
Kāla (Time)
Y
Yama
M
Mṛtyu (Death)
A
Attendants of Yama (Yamānucarāḥ)
R
Rudras
V
Vasus
Ā
Ādityas
A
Aśvins (Aśvinīkumāras)
A
Assembly (Samāja)

Educational Q&A

The verse frames the war’s events under the gaze of cosmic principles: Dharma (moral order), Kāla (inevitable time/fate), Yama (justice), and Mṛtyu (death). It underscores that ethical consequence and mortality are inescapable, and that human action in war is judged within a larger moral-cosmic order.

Vaiśampāyana describes a grand divine gathering: Dharma arrives, accompanied by Time, Yama, Death, and Yama’s attendants, while the Lord is surrounded by major deity-groups (Rudras, Vasus, Ādityas, and the Aśvins). The scene heightens the solemnity of the moment, as if the gods themselves have convened to witness decisive events.