Shloka 353
सरस्वतीतीर्थानुक्रमः — बलरामस्य तीर्थयात्रा
Sarasvatī Tīrtha Itinerary — Balarāma’s Pilgrimage
सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार विपुलं ध्वनिम् । तत्पश्चात् उन महातपस्वी त्रितने उस फैली हुई लतामें सोमकी भावना करके मन-ही- मन ऋग्ू, यजु और सामका चिन्तन किया। नरेश्वर! इसके बाद कंकड़ या बालू-कणोंमें सिल और लोढ़ेकी भावना करके उसपर पीसकर लतासे सोमरस निकाला। फिर जलमें घीका संकल्प करके उन्होंने देवताओंके भाग नियत किये और सोमरस तैयार करके उसकी आहुति देते हुए वेद-मन्त्रोंकी गम्भीर ध्वनि की
somasya abhiṣavaṃ kṛtvā cakāra vipulaṃ dhvanim | tatpaścāt sa mahātapāsvī tṛṇe latāyāṃ ca somabhāvanāṃ kṛtvā manasā ṛg-yajuḥ-sāmnām anusmaraṇaṃ cakāra | nareśvara! tataḥ śarkarā-vālukā-kaṇeṣu śilā-musalayor bhāvanāṃ kṛtvā tatra piṣṭvā latāto somarasaṃ niṣpīḍya niravahat | paścāj jale ghṛtasaṅkalpaṃ kṛtvā devatānāṃ bhāgān niyatya somarasaṃ saṃskṛtya tasya āhutīr juhvānaḥ gambhīrayā vedamantradhvanyā nādam akarot ||
ไวศัมปายนะกล่าวว่า ครั้นประกอบการคั้นโสมแล้ว เขาก็เปล่งเสียงอันกึกก้องยิ่ง จากนั้นฤๅษีตรีตะผู้ทรงตบะใหญ่ ครั้นตั้งโสมไว้ในใจภายในหญ้าและเถาวัลย์ที่แผ่ขยาย ก็รำพึงถึงบทสวดแห่งฤค ยชุร และสามในดวงจิต ข้าแต่พระราชา ต่อมาเขาอาศัยก้อนกรวดและเม็ดทราย ตั้งจิตนึกให้เป็นศิลาโม่และสาก แล้วบดเถาวัลย์นั้นเพื่อคั้นเอาน้ำโสมออกมา ครั้นแล้วด้วยสังกัลปะอันศักดิ์สิทธิ์ เขาถือเอาน้ำเป็นเนยใส กำหนดส่วนอันควรแก่เทพทั้งหลาย และเมื่อจัดเตรียมโสมแล้วถวายอาหุติลงในไฟ ก็ทำให้เสียงสาธยายมนตร์เวทอันหนักแน่นกังวานไป
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse emphasizes that ritual dharma depends not only on external resources but on disciplined intention (saṅkalpa), correct mantra-remembrance, and ascetic purity; through inner resolve, the sacrificer maintains cosmic order by giving the gods their due.
A great ascetic performs a Soma rite: he envisions Soma in grass and creeper, recalls Ṛg-Yajus-Sāman, symbolically treats sand and pebbles as grinding tools to extract Soma-juice, assigns the gods’ portions, and offers oblations while chanting Vedic mantras with a deep resonant sound.