Shloka 53
गदायुद्धप्रतिज्ञा — The Vow and Terms of the Mace Duel
तथाप्येन॑ ह्वतं युद्धे लोका द्रक्ष्यन्ति माधव । “माधव! यद्यपि यह छल-कपटकी विद्यामें बड़ा चतुर है, तथापि कपट करके मेरे हाथसे जीवित नहीं छूट सकता। यदि समरांगणमें साक्षात् वज्रधारी इन्द्र इसकी सहायता करें तो भी युद्धमें इसे सब लोग मरा हुआ ही देखेंगे”,गच्छ त्वं भुड्क्ष्व राजेन्द्र पृथिवीं निहतेश्वराम् । हतयोधां नष्टरत्नां क्षीणवृत्ति्यथासुखम् राजेन्द्र! जाओ, जिसके स्वामीका नाश हो गया है, योद्धा मारे गये हैं और सारे रत्न नष्ट हो गये हैं, उस पृथ्वीका आनन्दपूर्वक उपभोग करो; क्योंकि तुम्हारी जीविका क्षीण हो गयी थी
tathāpy enaṁ hṛtaṁ yuddhe lokā drakṣyanti mādhava | “mādhava! yadyapi ayaṁ chala-kapaṭa-vidyāyāṁ baḍā caturaḥ, tathāpi kapaṭaṁ kṛtvā mama hastād jīvitaṁ na mucyate | yadi samarāṅgaṇe sākṣād vajradhārī indraḥ asya sahāyaḥ syāt, tathāpi yuddhe enaṁ sarve lokā mṛtam eva drakṣyanti” | gaccha tvaṁ bhuṅkṣva rājendra pṛthivīṁ nihatēśvarām | hata-yodhāṁ naṣṭa-ratnāṁ kṣīṇa-vṛttyā yathā-sukham ||
โอ มาธวะ! ถึงกระนั้นผู้คนก็จะเห็นเขาถูกฟันล้มลงในสงคราม. ‘มาธวะ! แม้เขาจะช่ำชองยิ่งในศิลป์แห่งเล่ห์กลและอุบาย แต่เขาจะไม่อาจรอดชีวิตจากมือเราได้ด้วยการคดโกง. แม้พระอินทร์ผู้ทรงวัชระจะมาช่วยเขาในสนามรบด้วยพระองค์เอง มนุษย์ทั้งปวงก็ยังจะเห็นเขาถูกสังหารในสงคราม.’ ‘ไปเถิด พระราชา; จงเสวยแผ่นดินที่เจ้าผู้ครองถูกทำลาย นักรบถูกฆ่า และทรัพย์รัตนะสูญสิ้น—ตามกำลังที่ร่อยหรอของท่าน เท่าที่จะทำได้.’
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse contrasts reliance on deceit with the inevitability of moral and martial consequence: cleverness in trickery cannot ultimately avert the results of one’s actions in a dharmic war. It also underscores the grim ethical reality of kingship after devastation—rule becomes the management of loss, not triumph.
Sañjaya reports a warrior’s fierce declaration to Kṛṣṇa (Mādhava): even if the opponent is skilled in deception and even if Indra helps him, he will still be seen slain. The speech then turns to the aftermath of war, telling a king to go and ‘enjoy’ (i.e., rule) an earth left masterless, with warriors dead and treasures destroyed, living within reduced means.