Shloka 21
अध्याय २२ — अमर्याद-युद्धवर्णन
Unrestrained Battle Description and Śakuni’s Rear Assault
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वमें सात्यकि और कृतवर्गाका युद्धविषयक इकक््कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ,नानाबाणैर्महाराज प्रमुक्तै: सर्वतोदिशम् । नाज्ञायन्त रणे वीरा न दिश: प्रदिश: कुतः महाराज! रणक्षेत्रमें कुपित हुए द्रोणपुत्र अश्वत्थामाने सम्पूर्ण दिशाओंमें छोड़े गये अनेक प्रकारके बाणोंद्वारा भीमसेनको आगे बढ़नेसे रोक दिया। उस समय संग्राममें न तो वीरोंकी पहचान होती थी और न दिशाओंकी, फिर अवान्तर-दिशाओं (कोणों)-की तो बात ही क्या है?
nānābāṇair mahārāja pramuktaiḥ sarvatodiśam | nājñāyanta raṇe vīrā na diśaḥ pradiśaḥ kutaḥ ||
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช ครั้นศรนานาชนิดนับไม่ถ้วนถูกยิงออกไปทั่วทุกทิศ สนามรบก็ตกอยู่ในความสับสนจนมิอาจจำแนกได้ทั้งตัววีรบุรุษและทิศทาง—แล้วจะกล่าวถึงทิศระหว่างได้อย่างไร ในความอลหม่านนั้น อัศวัตถามา บุตรแห่งโทรณะ ผู้เดือดดาล ได้โปรยห่าศรครอบคลุมทุกด้าน สกัดการรุกคืบของภีมเสนะไว้
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how the violence and fury of war create overwhelming confusion—so intense that identity and orientation are lost. Ethically, it suggests that when anger and indiscriminate force dominate, clarity (viveka) and restraint recede, making right action difficult to sustain.
Sanjaya describes a moment of extreme battlefield turmoil caused by volleys of arrows shot in all directions. In that confusion, the enraged Ashvatthama (son of Drona) blocks Bhima’s forward movement through a dense barrage.