Shloka 423
धृतराष्ट्रविलापः — Dhṛtarāṣṭra’s Lament and Inquiry (Śalya-parva, Adhyāya 2)
निहता बहवो यत्र किमन्यद् भागधेयतः । ये तथा और भी बहुत-से अस्त्रवेत्ता, रणदुर्मद, शूरवीर और परिघ-जैसी भुजाओंवाले राजा एवं राजकुमार अधिक संख्यामें मार डाले गये, वहाँ भाग्यके सिवा और क्या कारण बताया जाय?
nihitā bahavo yatra kim anyad bhāgadheyataḥ |
ธฤตราษฏระตรัสว่า “ณ ที่ซึ่งผู้คนล้มตายมากมาย จะชี้เหตุใดได้นอกจากชะตากรรม? เมื่อเหล่าผู้ชำนาญศัสตราวุธ ผู้กล้าหาญคลุ้มคลั่งในศึก—กษัตริย์และราชกุมารผู้มีแขนดุจคทาเหล็ก—ถูกฟันล้มลงเป็นอันมาก แล้วจะเหลือคำอธิบายใดเล่านอกจากส่วนแบ่งแห่งพรหมลิขิต?”
धघतयाट्र उवाच
Educational Q&A
The verse frames mass slaughter in war as something that appears driven by destiny (bhāgadheya), raising the ethical tension between human agency and fatalism—especially in a ruler’s attempt to explain catastrophic loss.
Dhṛtarāṣṭra reflects on the immense casualties—kings, princes, and expert warriors—implying that such widespread destruction seems explainable only as fate’s allotment rather than any single tactical or personal cause.