Shloka 43
Adhyāya 45 — Duryodhana’s Distress, Śakuni’s Counsel, and the Summons for Dyūta
इत्युक्त्वा राजशार्टूलस्तस्थौ गर्जन्ञमर्षण: । ऐसा कहकर क्रोधमें भरा हुआ राजसिंह शिशुपाल दहाड़ता हुआ युद्धके लिये डट गया,स्वराष्ट्राणि गमिष्यामस्तदनुज्ञातुमरहसि । श्रुत्वा तु वचन राज्ञां धर्मराजो युधिछिर: “हम अपने-अपने राष्ट्रको जायँगे, आप हमें आज्ञा दें।। राजाओंका यह वचन सुनकर धर्मराज युधिष्ठिरने उन पूजनीय नरेशोंका यथायोग्य सत्कार करके सब भाइयोंसे कहा--*ये सभी राजा प्रेमसे ही हमारे यहाँ पधारे थे। ये परंतप भूपाल अब मुझसे पूछकर अपने राष्ट्रको जानेके लिये उद्यत हैं। तुमलोगोंका भला हो। तुमलोग अपने राज्यकी सीमातक आदरपूर्वक इन श्रेष्ठ नरपतियोंको पहुँचा आओ'
ity uktvā rājaśārṭūlas tasthau garjan amarṣaṇaḥ | svarāṣṭrāṇi gamiṣyāmas tad-anujñātum arhasi | śrutvā tu vacanaṃ rājñāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว ศิศุปาล—พยัคฆ์แห่งราชา—ยืนหยัดอยู่ กู่คำรามด้วยโทสะอันไม่อาจยับยั้ง พร้อมเข้าสู่ศึก. แล้วบรรดากษัตริย์ทั้งหลายกล่าวว่า “พวกเราจะกลับสู่แว่นแคว้นของตน ขอพระองค์โปรดประทานอนุญาต.” เมื่อธรรมราชยุธิษฐิระได้ยินถ้อยคำของเหล่ากษัตริย์ ก็ทรงถวายเกียรติแก่พระมหากษัตริย์ผู้ควรบูชาตามสมควร แล้วตรัสแก่พระอนุชาทั้งหลายว่า “กษัตริย์เหล่านี้มาหาเราด้วยไมตรีจิต บัดนี้เจ้าแผ่นดินผู้เกรียงไกรเหล่านั้น เมื่อขออนุญาตจากเราแล้ว ก็พร้อมจะกลับสู่ราชอาณาจักรของตน ขอความสวัสดีจงมีแก่พวกเจ้า—จงไปส่งกษัตริย์ผู้เลิศเหล่านี้ด้วยความเคารพจนถึงเขตแดนแห่งแคว้นของเรา”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even amid provocation and martial tension, dharma in kingship is shown through proper conduct: honoring guests and granting leave respectfully. Yudhiṣṭhira models ethical rulership by maintaining decorum and ensuring dignified escort for visiting kings.
After a furious outburst, Śiśupāla stands roaring, poised for conflict. Meanwhile, the visiting kings request Yudhiṣṭhira’s permission to return home. Yudhiṣṭhira honors them appropriately and instructs his brothers to escort them respectfully to the borders.