Shloka 19
Kṛṣṇasya Khāṇḍavaprasthāt Dvārakā-prayāṇaḥ | Krishna’s Departure for Dvārakā
पृष्ठतोडनुययौ कृष्णमृत्विक्पौरजनै: सह । (छत्रं शतशलाकं च दिव्यमाल्योपशोभितम् । वैडूर्यमणिदण्डं च चामीकरविभूषितम् ।। दधार तरसा भीमश्छत्र तच्छार््डधन्वने । उपारुहा[ रथं शीघ्रं चामरव्यजने सिते ।। नकुल: सहदेवश्न धूयमानौ जनार्दनम् ।) स तथा क्रातृभि: सर्वे: केशव: परवीरहा
pṛṣṭhato 'nuyayau kṛṣṇam ṛtvik-paurajanaiḥ saha | chatraṃ śataśalākaṃ ca divya-mālyopaśobhitam | vaiḍūryamaṇidaṇḍaṃ ca cāmīkaravibhūṣitam || dadhāra tarasā bhīmaś chatraṃ tac chārṅgadhanvane | upāruhya rathaṃ śīghraṃ cāmaravyajane site || nakulaḥ sahadevaś ca dhūyamānau janārdanam || sa tathā krātṛbhiḥ sarvaiḥ keśavaḥ paravīrahā ||
เบื้องหลังพระกฤษณะมีพราหมณ์ผู้ประกอบพิธี (ฤตวิก) และชาวเมืองเดินตามมา ภีมะรีบร้อนกางฉัตรอันวิจิตรเหนือผู้ทรงคันศรศารงคะ เป็นฉัตรมีซี่ร้อยซี่ ประดับพวงมาลัยทิพย์ มีด้ามฝังแก้วไวฑูรยะและตกแต่งด้วยทอง นกุลกับสหเทวะขึ้นรถศึกโดยเร็ว แล้วโบกพัดหางจามรีสีขาวสองเล่มเหนือพระชนารทนะ ดังนี้เกศวะ—ผู้สังหารวีรชนฝ่ายศัตรู—เสด็จไปโดยมีพี่น้องทั้งปวงคอยปรนนิบัติ
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights dharmic courtly conduct: honoring a revered guest/leader through proper public reception and service. The ethical emphasis is on recognizing worth (guṇa) and role through respectful action—symbols like the parasol and fans express legitimate honor, social order, and disciplined attendance rather than mere display.
Kṛṣṇa proceeds with a formal escort: priests and citizens follow; Bhīma holds a richly adorned royal parasol over him; Nakula and Sahadeva, having mounted the chariot, wave white yak-tail fans. Kṛṣṇa is described with heroic epithets as he moves onward attended by kinsmen.