Adhyaya 73
द्रोण–सात्यकि द्वैरथम् (Droṇa and Sātyaki: The Chariot Duel)
Upa-parva: Droṇa–Sātyaki Dvairatha (Strategic Duel Episode)
Dhṛtarāṣṭra asks Saṃjaya how Droṇa responded once a severing arrow event has occurred and Dhṛṣṭadyumna is freed, focusing attention on Droṇa’s conduct toward Śaineya (Sātyaki). Saṃjaya describes Droṇa’s rapid, anger-charged advance, rendered through storm-and-serpent imagery: volleys of arrows form a ‘cloud’ of weapon-rain, with ratha-noise as thunder. Sātyaki, confident and combative, orders his charioteer to drive directly toward Droṇa, characterizing Droṇa as a harsh Brahmin aligned with the Kaurava king and a source of fear for the realm. The two masters exchange dense arrow-storms; their chariots, horses, banners, and parasols are struck down, and both are bloodied yet intent on victory. The surrounding armies fall silent, forming a ring of spectators as the duel becomes the visual center of the battlefield. The narrative then shifts to technical superiority displays: Sātyaki repeatedly cuts Droṇa’s bow and arrows; Droṇa rapidly re-arms, recognizes Sātyaki’s extraordinary skill, and mentally compares this astra-capacity with legendary exemplars. Both deploy divine weapons: Droṇa releases a fierce Agneya astra, and Sātyaki counters with a Varuṇa astra, provoking alarm among observers and even disrupting aerial movement. Reinforcements converge—Pāṇḍava leaders protect Sātyaki while Kaurava princes rally around Droṇa—expanding the duel into a broader engagement amid dust and arrow-nets where visibility and order collapse.
Chapter Arc: रणभूमि की धूल अभी बैठी भी नहीं कि धर्मराज युधिष्ठिर अपने मुख से वह वृत्तान्त खोलते हैं—चक्रव्यूह में फँसे सुभद्रानन्दन अभिमन्यु का वध कैसे हुआ। → युधिष्ठिर बताते हैं कि पाण्डवों ने रथों की सेनाओं के व्यूह रच-रचकर द्रोण को रोकने का यत्न किया, पर आचार्य बार-बार प्रतिव्यूह भेदते हुए आगे बढ़ते रहे; और जब वे रथियों द्वारा रोके भी गये, तब भी संकट का भार अभिमन्यु पर आ गिरा—उसे ‘नीक भेद’ करने को उकसाया गया, मानो बालक-वीर ही समस्त सेना का द्वार हो। → युधिष्ठिर का वचन अभिमन्यु-वध के नैतिक घाव को खोल देता है—जयद्रथ को न मार पाने पर वे उन नरकों/लोकों का स्मरण करते हैं जो पितृघाती, गुरु-पत्नीगामी और पिशुन को मिलते हैं; और फिर निर्णायक वाक्य आता है कि ‘पुरुषव्याघ्र अभिमन्यु स्वर्गलोक को प्राप्त हुआ’—यही शोक का शिखर है। → यह समाचार सुनते ही अर्जुन ‘हा पुत्र’ कहकर व्यथित होकर भूमि पर गिर पड़ते हैं; पाण्डव-समूह स्तब्ध, अनिमिष नेत्रों से एक-दूसरे को देखते हैं—शोक सामूहिक हो जाता है और कथा का स्वर विलाप से प्रतिज्ञा की ओर मुड़ने लगता है। → अर्जुन होश में आकर क्रोध से काँपते हुए उन्मत्त-सा वचन आरम्भ करते हैं—अब यह शोक प्रतिशोध में बदलेगा, और जयद्रथ के भाग्य का निर्णय निकट है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ३ ६ श्लोक मिलाकर कुल ९१३ “लोक हैं।) न२्््य्न्नितास श््यु नी नल त्रिसप्ततितमो< ध्याय: युधिष्ठिरके मुखसे अभिमन्युवधका वृत्तान्त सुनकर अर्जुनकी जयद्रथको मारनेके लिये शपथपूर्ण प्रतिज्ञा युधिछिर उवाच त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबल प्रति । प्रयत्नमकरोत् तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“โอ้ผู้มีพาหาอันเกรียงไกร เมื่อท่านออกไปประจัญกับกองทัพสังศัปตกะ อาจารย์โทรณะได้ทุ่มเทความพยายามอย่างดุเดือดเพื่อจับกุมเรา”
Verse 2
व्यूढानीका वयं द्रोणं वारयाम: सम सर्वश: । प्रतिव्यूह्ू रथानीकं यतमानं तथा रणे
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“เราจัดกองทัพเป็นกระบวนยุทธ์ จึงสกัดโทรณะไว้รอบด้านและทุกวิถีทาง และทุกครั้งที่เขาพยายามในสนามรบ—จัดกองรถศึกเป็นกระบวนใหม่และกระบวนโต้—เราก็จัดทัพซ้ำแล้วซ้ำเล่าเป็นกระบวน และขัดขวางมิให้เขารุกคืบ”
Verse 3
स वार्यमाणो रथिभिममयि चापि सुरक्षिते | अस्मानभिजगामाशु पीडयन् निशितै: शरै:
แม้เขาถูกเหล่านักรบรถศึกสกัดไว้ และเราก็ยังคงได้รับการคุ้มกันอย่างมั่นคง เขาก็ยังรุดเข้ามาอย่างรวดเร็ว พลางกดขี่พวกเราด้วยศรอันคมกริบ
Verse 4
ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीक॑ न शकक््नुम: । प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत् कुत एव तु
ยุธิษฐิระกล่าวว่า—“เมื่อถูกโทรณะกดขี่ พวกเราแม้แต่จะเงยหน้ามองกระบวนทัพของโทรณะในสนามรบก็ยังทำไม่ได้ แล้วจะไปเจาะทะลวงทำลายกระบวนนั้นได้อย่างไรเล่า?”
Verse 5
वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम् । उक्तवन्त: सम तं तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो
ข้าแต่พระองค์ พวกเราทั้งหมดได้กล่าวพร้อมกันแก่โอรสแห่งสุภัทราผู้ห้าวหาญไร้ผู้เสมอว่า “ลูกเอ๋ย จงเจาะทำลายกระบวนทัพนั้นเถิด”
Verse 6
स तथा नोदितोडस्माभि: सदश्च इव वीर्यवान् | असहामपि त॑ भार वोढुमेवोपचक्रमे,हमारे इस प्रकार आज्ञा देनेपर उस पराक्रमी वीरने अच्छे घोड़ेकी भाँति उस असहा भारको भी वहन करनेका ही प्रयत्न किया
เมื่อพวกเรากระตุ้นเช่นนั้น วีรบุรุษผู้ทรงเดชก็ประหนึ่งม้าชั้นเลิศ เริ่มแบกรับแม้ภาระอันยากจะทานทน
Verse 7
स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वित: । प्राविशत् तद्धलं बाल: सुपर्ण इव सागरम्
ด้วยคำสอนวิชาอาวุธที่ท่านประทานและด้วยเดชกล้าของตน เด็กหนุ่มนั้นก็พุ่งเข้าสู่กองทัพใหญ่ดุจครุฑดำดิ่งสู่มหาสมุทร
Verse 8
तुम्हारे दिये हुए अस्त्र-विद्याके उपदेश और पराक्रमसे सम्पन्न बालक अभिमन्युने उस सेनामें उसी प्रकार प्रवेश किया, जैसे गरुड़ समुद्रमें घुस जाते हैं ।।
ครั้นแล้วในสนามรบ พวกเราติดตามวีรบุรุษผู้เป็นโอรสแห่งสายสาตวตะ ปรารถนาจะเข้าสู่กระบวนทัพตามเส้นทางเดียวกับที่เขาเจาะเข้าไปในกองทัพศัตรู
Verse 9
ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथ: । वरदानेन रुद्रस्य सर्वान् न: समवारयत्,तात! ठीक इसी समय नीच सिंधुनरेश राजा जयद्रथने सामने आकर भगवान् शंकरके दिये हुए वरदानके प्रभावसे हम सब लोगोंको रोक दिया
แล้วในกาลนั้น โอ้ท่านผู้เป็นที่รัก พระราชาแห่งไสณฑวะคือชัยทรถ ผู้มีจิตต่ำทราม ได้ออกมาขวางหน้า และด้วยอานุภาพแห่งพรที่พระรุทรประทาน เขาก็สกัดพวกเราทั้งหมดไว้
Verse 10
ततो द्रोण: कृप: कर्णो द्रौणि: कौसल्य एव च । कृतवर्मा च सौभद्रंं षड् रथा: पर्यवारयन्
แล้วท่านโทรณะ กฤปะ กรรณะ อัศวัตถามาโอรสของโทรณะ เกาสัลยะ (ภูริศรวัส) และกฤตวรมะ—มหารถีทั้งหก—ก็เข้าล้อมสೌภัทร (อภิมันยู) ไว้รอบด้าน
Verse 11
परिवार्य तु तैः सर्वेर्युधि बालो महारथै: । यतमानः: परं शक््त्या बहुभिर्विरथीकृत:
แม้ถูกมหารถีทั้งหลายล้อมอยู่ในสนามรบ เด็กหนุ่มก็ยังพยายามสุดกำลังจะเอาชนะพวกเขา; แต่เพราะฝ่ายนั้นมีจำนวนมาก จึงเข้าประชิดพร้อมกันและทำให้เขาสิ้นรถ กลายเป็นผู้ไร้รถศึก
Verse 12
ततो दौ:शासनि: क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम् । संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत्
ครั้นแล้วบุตรของทุศาสนะ เห็นอภิมันยูถูกพวกนั้นทำให้ไร้รถศึก ก็เกิดความลังเลอย่างยิ่ง แต่ราวกับถูกชะตากรรมผลักดัน จึงเข้าประชิดโดยเร็ว และฟาดด้วยกระบองสังหารอภิมันยูผู้ไร้รถศึกลง
Verse 13
स तु हत्वा सहस्राणि नराश्वरथदन्तिनाम् अष्टौ रथसहस्राणि नव दन्तिशतानि च
เขาได้สังหารนับพันทั้งคน ม้า พลรถ และช้าง อีกทั้งทำลายรถศึกแปดพันคัน และช้างเก้าร้อยเชือก
Verse 14
राजपुत्रसहसे द्वे वीरांश्वालक्षितान् बहून् । बृहद्धलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह
ในศึกนั้น เขาได้ส่งเจ้าชายสองพันองค์ พร้อมทั้งวีรชนอีกมากผู้มิได้เป็นที่รู้จักนาม และยังรวมถึงพระราชาพฤหัทธละ ให้ไปสู่สวรรค์
Verse 15
ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान् । इसके पहले उसने हजारों हाथी
ครั้งนั้น อภิมันยุ ผู้มีจิตอันตั้งมั่นในธรรมอย่างยิ่ง ได้ประสบจุดจบตามที่พรหมลิขิตกำหนดไว้ ก่อนหน้านั้นเขาได้สังหารช้าง รถศึก ม้า และไพร่พลนับพัน—ทำลายรถศึกแปดพันคันและช้างเก้าร้อยเชือก ฆ่าเจ้าชายสองพันองค์และวีรชนอีกมากผู้มิได้เป็นที่รู้จัก อีกทั้งในสนามรบยังส่งพระเจ้าพฤหัทวละให้เป็นแขกแห่งสวรรค์ด้วย ครั้นแล้วมหาตมะอภิมันยุก็ถึงแก่ความตายเอง เขาได้ไปสู่โลกของผู้มีบุญ; ด้วยกำลังแห่งบุญกุศล เขาได้บรรลุแดนอันเป็นมงคลซึ่งเป็นของเหล่าผู้ทรงธรรมที่ชนะสวรรค์ด้วยบุญของตน เขามิได้แสดงความท้อถอยในศึกเลย; เขาทำให้ศัตรูหวาดหวั่นและทำให้ญาติมิตรยินดี พร้อมทั้งประกาศเกียรติคุณแห่งบรรพชนและน้าชายฝ่ายมารดาให้เลื่องลือซ้ำแล้วซ้ำเล่า แต่ด้วยการสิ้นชีพ วีรบุรุษนั้นได้ทำให้ญาติพี่น้องมากมายจมอยู่ในความโศก ตั้งแต่นั้นมาเราถูกเผาผลาญด้วยความทุกข์ และบัดนี้ในสภาพเช่นนี้เองเราจึงได้พบเจ้า—เพียงเท่านี้ที่เกิดขึ้น ซึ่งยิ่งเพิ่มพูนความโศกของเรา
Verse 16
ततोडर्जुनो वच:ः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम्
ครั้นอรชุนได้ฟังถ้อยคำที่ธรรมราช (ยุธิษฐิระ) กล่าวแล้ว จึงตอบกลับ
Verse 17
विषण्णवदना: सर्वे परिवार्य धनंजयम्
ทุกคนใบหน้าหม่นเศร้า ต่างพากันมาชุมนุมล้อมรอบธนัญชัย (อรชุน)
Verse 18
प्रतिलभ्य तत: संज्ञां वासवि: क्रोधमूर्च्छित:
ครั้นได้สติคืนมา อรชุนโอรสแห่งอินทร์ก็ถูกความโกรธครอบงำดุจเป็นลมสลบ เขามองไปรอบด้านราวคนเสียสติ แล้วกล่าวถ้อยคำนี้
Verse 19
कम्पमानो ज्वरेणेव नि:श्वसंश्व मुहुर्महु: । पार्णिं पाणौ विनिष्थिष्य श्वसमानो<घश्रुनेत्रवान्
ยุธิษฐิระกล่าวว่า: “เขาสั่นราวถูกไข้จับ ถอนใจหนักครั้งแล้วครั้งเล่า แล้วจับคันศรไว้ในมือ หอบหายใจ ดวงตาเอ่อท้นด้วยน้ำตา”
Verse 20
अजुन उवाच सत्यं वः प्रतिजानामि श्वो5स्मि हन्ता जयद्रथम् । न चेद् वधभयाद् भीतो धार्तराष्ट्रान् प्रहास्यति
อรชุนกล่าวว่า—ข้าขอสาบานด้วยสัตย์ต่อหน้าท่านทั้งหลายว่า พรุ่งนี้ข้าจะสังหารชัยทรถะ และหากเขาเกรงกลัวความตายแล้วไม่ละทิ้งบุตรแห่งธฤตราษฏระ ไม่เข้ามาขอพึ่งพิง—ไม่ว่าจะต่อข้า ต่อพระศรีกฤษณะผู้เป็นปุรุโษตตมะ หรือ ต่อท่าน มหาราช—พรุ่งนี้ข้าจะฆ่าเขาเป็นแน่
Verse 21
न चास्मान् शरणं गच्छेत् कृष्णं वा पुरुषोत्तमम् | भवन्तं वा महाराज श्वो5स्मि हनता जयद्रथम्
อรชุนกล่าวว่า—หากชัยทรถะไม่เข้ามาขอพึ่งพิงเรา หรือพระกฤษณะผู้เป็นปุรุโษตตมะ หรือท่าน มหาราช แล้วไซร้ พรุ่งนี้ข้าจะสังหารชัยทรถะเป็นแน่
Verse 22
धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम् । पापं बालवधे हेतु श्वो5स्मि हनता जयद्रथम्
อรชุนกล่าวว่า—ชัยทรถะผู้เอาใจบุตรแห่งธฤตราษฏระ ผู้ลืมไมตรีเดิมที่มีต่อข้า และผู้เป็นเหตุให้เด็กน้อยอภิมันยุถูกสังหาร—ผู้นั้นเป็นคนบาป พรุ่งนี้ข้าจะสังหารชัยทรถะเป็นแน่
Verse 23
रक्षमाणाशक्ष तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन । अपि द्रोणकृपौ राजन् छादयिष्यामि ताउछरै:
อรชุนกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา ผู้ใดก็ตามในสนามรบที่ยืนคุ้มกันชัยทรถะแล้วเข้าต่อสู้กับข้า—แม้จะเป็นท่านโทรณะและท่านกฤปะเอง—ข้าจะถาโถมปกคลุมเขาทั้งหลายด้วยห่าธนูของข้า
Verse 24
यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्या पुरुषर्षभा: । मा सम पुण्यकृतां लोकानू प्राप्तुयां शूरसम्मतान्
อรชุนกล่าวว่า—โอ้ยอดบุรุษ โอยอดวีรชน! หากในศึกนี้ข้าทำสิ่งนี้มิได้ ขอให้ข้ามิได้บรรลุโลกของผู้ประกอบบุญ—โลกอันเป็นที่ยกย่องและเป็นที่รักของเหล่าวีรบุรุษ
Verse 25
ये लोका ४8४६ | ये चापि पितृघातिनाम् । गुरुदारगतानां ये पिशुनानां च ये सदा
อรชุนกล่าวว่า “โลกแห่งทุกข์ที่กำหนดไว้แก่ผู้ฆ่าบิดา โลกที่ตกแก่ผู้ล่วงละเมิดภรรยาของครู และโลกของผู้ส่อเสียดใส่ร้ายเป็นนิตย์—หากเรากระทำการนี้ เราก็เห็นว่าตนย่อมต้องไปสู่โลกเหล่านั้นเช่นกัน”
Verse 26
साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम् । ये च निक्षेपहर्त॒णां ये च विश्वासघातिनाम्
“และผู้ที่ริษยาคนดี ผู้ที่กล่าวร้ายผู้อื่น ผู้ที่ยักยอกของฝากไว้ และผู้ที่ทรยศต่อความไว้วางใจ—ความประพฤติของคนเหล่านี้ย่อมเป็นที่ติเตียนตามธรรม”
Verse 27
भुक्तपूर्वा स्त्रियं ये च विन्दतामघशंसिनाम् | ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि
“ขอให้ผู้กระทำกรรมโหดร้ายและบาปหนักประสบชะตาเช่นนั้น; ขอให้ผู้รับเอาสตรีที่ผู้อื่นได้เสพแล้วได้รับผลกรรมตามควร; และขอให้เขาทั้งหลายไปถึงโลกที่กำหนดแก่ผู้ฆ่าพราหมณ์และผู้ฆ่าวัวด้วย”
Verse 28
पायसं वा यवान्नं वा शाकं कूसरमेव वा । संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्रताम्
“จะเป็นข้าวหวาน น้ำนมข้าวบาร์เลย์ ผัก หรืออาหารหยาบ; จะเป็นของนมข้น ขนม หรือเนื้อ—ผู้ใดปรุงอาหารเหล่านี้อย่างไร้ความหมาย (มิได้ถวายตามควร มิได้มีวัตถุประสงค์อันสมควร) ผู้นั้นย่อมได้ผลอันเปล่าดายเท่านั้น”
Verse 29
तानन्हायाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम् । माता-पिताकी हत्या करनेवालोंको जो लोक प्राप्त होते हैं
“หากพรุ่งนี้เรามิได้สังหารชัยทรถ เราก็จักต้องตกไปสู่โลกเหล่านั้นเอง”
Verse 156
स चैवं पुरुषव्यात्र: स्वर्गलोकमवाप्तवान् | यही हमलोगोंके लिये शोक बढ़ानेवाली घटना घटित हुई है। पुरुषसिंह अभिमन्यु इस प्रकार स्वर्गलोकमें गया है
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “ดังนี้เอง วีรบุรุษผู้เป็นดุจพยัคฆ์ท่ามกลางมนุษย์ได้บรรลุสวรรค์โลก สำหรับพวกเรา เหตุการณ์นี้ยิ่งเพิ่มพูนความโศกา บุรุษผู้เป็นดุจราชสีห์—อภิมันยุ—ได้ไปสู่สวรรค์ด้วยประการฉะนี้”
Verse 166
हा पुत्र इति निः:श्वस्य व्यथितो न््यपतद् भुवि । धर्मराज युधिष्ठिरकी कही हुई यह बात सुनकर अर्जुन व्यथासे पीड़ित हो लंबी साँस खींचते हुए “हा पुत्र” कहकर पृथ्वीपर गिर पड़े
ครั้นได้ยินถ้อยคำของธรรมราชยุธิษฐิระ อรชุนก็ปวดร้าวสุดประมาณ ถอนใจยาวแล้วร้องว่า “โอ้ ลูกเอ๋ย!” ก่อนจะทรุดล้มลงกับพื้นดิน
Verse 176
नेत्रैरनिमिषैद्दीना: प्रत्यवैक्षन् परस्परम् । उस समय सबके मुखपर विषाद छा गया। सब लोग अर्जुनको घेरकर दु:खी हो एकटक नेत्रोंसे एक-दूसरेकी ओर देखने लगे
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “บัดนั้น ความเศร้าหมองปกคลุมทั่วทุกใบหน้า ทุกคนยืนล้อมอรชุนไว้ด้วยความทุกข์ระทม และมองหน้ากันและกันด้วยดวงตาไม่กะพริบ”
Verse 196
उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमत्रवीत् | तदनन्तर इन्द्रपुत्र अर्जुन होशमें आकर क्रोधसे व्याकुल हो मानो ज्वरसे काँप रहे हों-- इस प्रकार बारंबार लंबी साँस खींचते और हाथपर हाथ मलते हुए नेत्रोंसे आँसू बहाने लगे और उन्मत्तके समान देखते हुए इस तरह बोले--
เขามองไปรอบด้านประหนึ่งผู้เสียสติ แล้วกล่าวถ้อยคำนี้ ครั้นแล้วอรชุน โอรสแห่งอินทร์ ได้สติคืนมา แต่ถูกโทสะครอบงำ สั่นเทาราวกับถูกไข้จับ เขาถอนใจยาวซ้ำแล้วซ้ำเล่า ถูมือไปมา น้ำตาไหลจากดวงตา และด้วยสายตาดุจคนวิปลาส จึงกล่าวดังนี้
Frequently Asked Questions
The duel frames how duty and allegiance operate under anger and public scrutiny: both sides pursue victory while maintaining the appearance of disciplined mastery, testing whether technical excellence can remain aligned with restraint and broader responsibility.
The narrative emphasizes preparedness and countermeasure literacy: mastery is demonstrated not only by deploying powerful weapons but by recognizing, neutralizing, and adapting to an opponent’s escalation in real time.
No explicit phalaśruti appears here; the chapter functions as a technical-historical report within Saṃjaya’s narration, with implicit didactic value derived from observing discipline, adaptability, and the costs of escalation.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.