Adhyaya 167

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्माभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ १६४ ॥/ अपन क्रात _ रस: पज्चषष्ट्याधिकशततमोड< ध्याय: दोनों सेनाओंका युद्ध और कृतवर्माद्वारा युधिष्ठिरकी पराजय संजय उवाच वर्तमाने तदा रौद्रे रात्रियुद्धे विशाम्पते । सर्वभूतक्षयकरे धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่องค์เจ้าแห่งหมู่ชน ครั้นศึกยามราตรีอันน่าสะพรึง—ซึ่งนำความพินาศมาสู่สรรพชีวิต—เริ่มอุบัติขึ้น ธรรมบุตรยุธิษฐิระได้เรียกเหล่าปาณฑพ ปัญจาล และโสมก แล้วกล่าวว่า ‘จงรีบพุ่งไป; จงบุกเข้าหาโทรณาจารย์ด้วยความมุ่งหมายจะสังหารท่านนั้น’”

Verse 2

अब्रवीत्‌ पाण्डवांश्वैव पञज्चालांश्वैव सोमकान्‌ । अभिद्रवत संयात द्रोणमेव जिघांसया

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่องค์เจ้าแห่งปวงชน ครั้นศึกกลางราตรีอันน่าสะพรึง—ซึ่งนำความพินาศมาสู่หมู่ชนเป็นอันมาก—เริ่มขึ้นแล้ว ธรรมบุตรยุธิษฐิระได้ตรัสแก่เหล่าปาณฑพ ปัญจาล และโสมกะว่า ‘จงกรูกันไปพร้อมกัน! พุ่งเข้าหาโทรณะเพียงผู้เดียว ด้วยเจตนาจะสังหารเขา!’”

Verse 3

राज्ञस्ते वचनाद्‌ राजन्‌ पञज्चाला: सृञ्जयास्तथा । द्रोणमेवा भ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्‌ रवान्‌,राजन! राजा युधिष्ठिरके आदेशसे पांचाल और सूंजय भयानक गर्जना करते हुए द्रोणाचार्यपर ही टूट पड़े

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ด้วยพระบัญชาของพระราชายุธิษฐิระ เหล่าปัญจาลและศฤญชัยต่างเปล่งเสียงคำรามอันน่ากลัว แล้วกรูกันตรงเข้าหาโทรณะ”

Verse 4

तंतुते प्रतिगर्जन्तः प्रत्युद्यातास्त्वमर्षिता: । यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं च संयुगे

สัญชัยกล่าวว่า “พวกเขาทั้งหมดเดือดดาลด้วยความขุ่นเคือง ต่างคำรามโต้ตอบแล้วพุ่งออกไปเป็นการสวนกลับ ในสนามรบต่างเปล่งเสียงกึกก้องซ้ำแล้วซ้ำเล่า และรุกคืบตามกำลัง ตามความฮึกเหิม และตามความมั่นคงแห่งใจของตน”

Verse 5

कृतवर्मा तु हार्दिक्यो युधिष्िरमुपाद्रवत्‌ । द्रोणं प्रति समायान्तं मत्तो मत्तमिव द्विपम्‌

สัญชัยกล่าวว่า “หารถิกยะ กฤตวรรมาพุ่งเข้าขวางยุธิษฐิระ ผู้กำลังบุกตรงไปหาโทรณะ—ดุจช้างตกมันพุ่งเข้าหาช้างตกมันอีกเชือกหนึ่ง”

Verse 6

शैनेयं शरवर्षाणि विकिरन्तं समन्तत: । अभ्ययात्‌ कौरवो राजन भूरि: संग्राममूर्थनि,राजन! युद्धके मुहानेपर चारों ओर बाणोंकी बौछार करते हुए शिनिपौत्र सात्यकिपर कुरुवंशी भूरिने धावा किया

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ณ ยอดแห่งสมรภูมิ ขณะที่ไศเนยะ (สาตยกี) โปรยห่าลูกศรไปทั่วทุกทิศ ภูริฝ่ายเการพก็พุ่งเข้าประจัญเขา”

Verse 7

सहदेवमथायान्तं द्रोणप्रेप्सु महारथम्‌ । कर्णो वैकर्तनो राजन्‌ वारयामास पाण्डवम्‌,राजन! द्रोणाचार्यको पकड़नेके लिये आते हुए महारथी पाण्डुपुत्र सहदेवको वैकर्तन कर्णने रोका

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เมื่อสหเทวะ โอรสแห่งปาณฑุ มหารถะ ผู้มุ่งจะเข้าจับท่านโทรณะ เคลื่อนเข้ามา กรรณะผู้มีนามว่าไวการ์ตนะก็เข้าขวางและสกัดไว้”

Verse 8

भीमसेनमथायान्तं व्यादितास्यमिवान्तकम्‌ | स्वयं दुर्योधनो राजा प्रतीप॑ं मृत्युमाव्रजत्‌,मुँह बाये यमराजके समान अथवा विपक्षी बनकर आयी हुई मृत्युके समान भीमसेनका सामना स्वयं राजा दुर्योधनने किया

สัญชัยกล่าวว่า ภีมเสนะรุกคืบมา ดุจความตายที่อ้าปากกว้าง; แล้วพระเจ้าทุรโยธนะก็เสด็จออกไปเผชิญหน้าเอง ราวกับเสด็จตรงเข้าสู่ความตายฝ่ายตรงข้าม

Verse 9

नकुलं॑ च युधां श्रेष्ठ सर्वयुद्धविशारदम्‌ । शकुनि: सौबलो राजन्‌ वारयामास सत्वर:

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ศกุนิ โอรสแห่งสุบาละ ได้รีบเข้าขวางนกุลด้วย—นกุลผู้เลิศในหมู่นักรบและชำนาญในศิลปะแห่งสงครามทุกประการ”

Verse 10

राजन! सम्पूर्ण युद्धकलामें कुशल योद्धाओंमें श्रेष्ठ नकुलको सुबलपुत्र शकुनिने शीघ्रतापूर्वक आकर रोका ।।

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ศกุนิ โอรสแห่งสุบาละ รีบเข้ามาสกัดนกุล ผู้เลิศในหมู่นักรบและชำนาญศิลปะแห่งสงครามทั้งปวง แล้วเมื่อศิขัณฑี ผู้ยอดเยี่ยมในหมู่นักรบรถศึก เคลื่อนมาด้วยรถของตน กฤปะ โอรสแห่งศารทวัต ก็เข้าขวางไว้ในสนามรบ”

Verse 12

महाराज! मयूरके समान रंगवाले घोड़ोंद्वारा आते हुए प्रयत्नशील प्रतिविन्ध्यको दुःशासनने यत्नपूर्वक रोका ।। भैमसेनिमथायान्तं मायाशतविशारदम्‌ | अश्व॒त्थामा महाराज राक्षसं प्रत्यषेधयत्‌

สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช ทุศศาสนะได้สกัดประติวินธยะ ผู้พากเพียรบุกมา ด้วยรถที่เทียมม้าสีดุจขนมยุราอย่างระมัดระวัง แล้วอัศวัตถามา ข้าแต่มหาราช ก็เข้าขวางภีมเสนะ ผู้ชำนาญกลศึกนับร้อย ประหนึ่งมองเขาเป็นศัตรูดุร้ายดั่งรากษส”

Verse 13

प्रतिविन्ध्यमथायान्तं मयूरसदृशै्हयै: । दुःशासनो महाराज यत्तो यत्तमवारयत्‌,राजन! सैकड़ों मायाओंके प्रयोगमें कुशल भीमसेन-कुमार राक्षस घटोत्कचको आते देख अभश्वत्थामाने रोका ।।

ข้าแต่พระมหาราชา! เมื่อประติวินธยะเคลื่อนเข้ามาด้วยรถศึกที่เทียมม้าสง่างามดุจนกยูง ทุศาสนะก็—ข้าแต่พระราชา—คอยสกัดเขาซ้ำแล้วซ้ำเล่าไม่ว่าเขาจะหันไปทางใด และในสมรภูมินั้นเอง วฤษเสนะได้ขวางมหารถีทฺรุปทะ ผู้ยกกองทัพและบริวารมาด้วยความมุ่งหมายจะโค่นทฺโรณะ

Verse 14

विराट द्रुतमायान्तं द्रोणस्य निधन प्रति । मद्रराज: सुसंक्कुद्धो वारयामास भारत,भारत! द्रोणको मारनेके उद्देश्यसे शीघ्रतापूर्वक आते हुए राजा विराटको अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए मद्रराज शल्यने रोक दिया

ข้าแต่ภารตะ! เมื่อพระเจ้าวิราฏะพุ่งเข้ามาอย่างรวดเร็วด้วยหมายจะปลิดชีพทฺโรณะ พระเจ้าศัลยะแห่งมทระ ผู้เดือดดาลด้วยโทสะ ก็ได้สกัดไว้

Verse 15

शतानीकमथायान्तं नाकुलिं रभसं रणे । चित्रसेनो रुरोधाशु शरैद्रोणपरीप्सया,द्रोणाचार्यके वधकी इच्छासे रणक्षेत्रमें वेगपूर्वक आते हुए नकुलपुत्र शतानीकको चित्रसेनने अपने बाणोंद्वारा तुरंत रोक दिया

เมื่อศตานีกะ บุตรแห่งนกุล พุ่งเข้ารบอย่างห้าวหาญด้วยหมายจะสังหารทฺโรณาจารย์ จิตรเสนะก็รีบสกัดไว้ด้วยห่าลูกศร

Verse 16

अर्जुन च युधां श्रेष्ठ प्राद्रवन्तं महारथम्‌ । अलम्बुषो महाराज राक्षसेन्द्रो न्यवारयत्‌

ข้าแต่พระมหาราชา! เมื่ออรชุน ผู้เลิศในหมู่นักรบ ขับรถศึกมหารถพุ่งไปข้างหน้า อลัมพุษะ ราชาแห่งรากษส ก็เข้าขวางและสกัดไว้

Verse 17

महाराज! कौरव-सेनापर धावा करते हुए योद्धाओंमें श्रेष्ठ महारथी अर्जुनको राक्षसराज अलम्बुषने रोका ।। तथा द्रोणं महेष्वासं निध्नन्तं शात्रवान्‌ रणे | धृष्टद्युम्नो5थ पाज्चाल्यो हृष्टरूपमवारयत्‌

ข้าแต่พระมหาราชา! ท่ามกลางเหล่านักรบผู้กรูกระหน่ำเข้าหากองทัพเการพ อรชุนมหารถีผู้เลิศก็ถูกอลัมพุษะ ราชาแห่งรากษส สกัดไว้ และในทำนองเดียวกัน เมื่อทฺโรณะ นายธนูผู้ยิ่งใหญ่กำลังสังหารศัตรูในสนามรบ ธฤษฏทฺยุมน์แห่งปัญจาล ผู้เปล่งประกายด้วยความฮึกเหิมและโทสะ ก็ยืนเข้าขวางและยับยั้งเขา

Verse 18

इसी प्रकार रणभूमिमें शत्रुसैनिकोंका संहार करनेवाले, हर्ष और उत्साहसे युक्त, महाधनुर्धर द्रोणाचार्यको पांचाल राजकुमार धृष्टद्युम्नने आगे बढ़नेसे रोक दिया ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา! ดังที่ธฤษฏทยุมน์ โอรสแห่งกษัตริย์ปัญจาล ได้ขวางการรุกคืบของโทรณาจารย์ ผู้เป็นมหาธนูรธร กำลังสังหารกองทัพศัตรูด้วยความยินดีและฮึกเหิม ฉันใด เหล่านักรบรถศึกฝ่ายพระองค์ก็ได้ใช้กำลังเข้มแข็งสกัดมหารถีอื่น ๆ แห่งฝ่ายปาณฑพที่กรูกันเข้ามา ฉันนั้น

Verse 19

गजारोहा गजैस्तूर्ण संनिपत्य महामृथे । योधयन्तश्न मृदूनन्त: शतशो5थ सहस्रश:,उस महासमरमें सैकड़ों और हजारों हाथीसवार तुरंत ही विपक्षी गजारोहियोंसे भिड़कर परस्पर जूझने और सैनिकोंको रौंदने लगे

สัญชัยกล่าวว่า—ในมหาสงครามนั้น เหล่าคชารูหะขับช้างของตนพุ่งเข้าประชิดอย่างรวดเร็ว แล้วปะทะกับกองช้างฝ่ายตรงข้าม จากนั้นเป็นร้อยเป็นพันก็เข้าต่อสู้กันในระยะประชิด ขณะที่ช้างอันเกรี้ยวกราดเหยียบย่ำไพร่พลให้ราบไป

Verse 20

निशीथे तुरगा राजन्‌ द्रावयन्त: परस्परम्‌ । समदृश्यन्त वेगेन पक्षवन्तो यथाउद्रय:

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา! ในยามดึกสงัด ม้าเหล่านั้นเร่งไล่กันไปมา และด้วยแรงแห่งความเร็ว จึงแลดูประหนึ่งเป็นสัตว์มีปีก

Verse 21

राजन! रातके समय एक-दूसरेपर वेगसे धावा करते हुए घोड़े पंखधारी पर्वतोंके समान दिखायी देते थे ।।

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา! ในยามราตรี ม้าเหล่านั้นพุ่งเข้าหากันด้วยความเร็วแรง จนแลดูดุจภูผามีปีก และเหล่านักรบม้าถือหอก พลองพุ่ง และทวน ต่างคนต่างเปล่งเสียงคำรามศึก แล้วเข้าประจัญบานกับทหารม้าฝ่ายศัตรูอย่างใกล้ชิด

Verse 22

नरास्तु बहवस्तत्र समाजम्मु: परस्परम्‌ । गदाभिमर्मुसलैश्वैव नानाशस्त्रैश्व संयुगे,उस युद्धस्थलमें बहुसंख्यक पैदल मनुष्य गदा और मुसल आदि नाना प्रकारके अस्त्रोंद्वारा एक-दूसरेपर आक्रमण करते थे

สัญชัยกล่าวว่า—ณ ที่นั้น ท่ามกลางการรบอันอัดแน่น เหล่าทหารราบเป็นอันมากเข้าประชิดกันแล้วเข้าฟาดฟันกัน บ้างใช้กระบองใหญ่ บ้างใช้ตะบอง และบ้างใช้อาวุธนานาชนิดในสนามรบ

Verse 23

कृतवर्मा तु हार्दिक्यो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम्‌ । वारयामास संक्रुद्धों वेलेवोद्वृत्तमर्णवम्‌

สัญชัยกล่าวว่า—กฤตวรมะ โอรสแห่งหฤทิกยะ เมื่อเดือดดาลด้วยโทสะ ก็เข้าขวางธรรมหบุตรยุธิษฐิระไว้ ดุจฝั่งทะเลกั้นมหาสมุทรที่ปั่นป่วนด้วยคลื่นอันพลุ่งพล่าน

Verse 24

युधिष्ठिरस्तु हार्दिक्यं विदृध्वा पजचभिराशुगै: । पुनर्विव्याध विंशत्या तिष्ठ तिछेति चाब्रवीत्‌,युधिष्ठिरने कृतवर्माकों पहले पाँच बाणोंसे घायल करके फिर बीस बाणोंसे बींध डाला और कहा--'खड़ा रह, खड़ा रह”

สัญชัยกล่าวว่า—ยุธิษฐิระยิงห้าศรอันรวดเร็วถูกหاردิกยะ (กฤตวรมะ) ก่อน แล้วซ้ำด้วยศรอีกยี่สิบดอก พร้อมประกาศว่า “จงยืนหยัด—จงยืนหยัด!”

Verse 25

कृतवर्मा तु संक्रुद्धो धर्मपुत्रस्य मारिष | धनुश्विच्छेद भल्लेन तं च विव्याध सप्तभि:

สัญชัยกล่าวว่า—โอ้ท่านผู้ควรเคารพ! ครั้นแล้วกฤตวรมะผู้เดือดดาล ก็ใช้ศรภัลละอันคมตัดคันธนูของธรรมหบุตรยุธิษฐิระ แล้วซ้ำแทงเขาด้วยศรอีกเจ็ดดอก

Verse 26

अथान्यद्‌ धनुरादाय धर्मपुत्रो महारथ: । हार्दिक्यं दशभिर्बाणैर्बाह्लोरुससि चार्पयत्‌

สัญชัยกล่าวว่า—แล้วธรรมหบุตรผู้เป็นมหารถีหยิบคันธนูอีกเล่ม ยิงหاردิกยะด้วยศรสิบดอก และยังปักศรลงที่อกของพาหลีกะด้วย

Verse 27

तदनन्तर महारथी धर्मकुमार युधिष्ठिरने दूसरा धनुष लेकर कृतवर्माकी छाती और भुजाओंमें दस बाण मारे ।।

ต่อจากนั้น ยุธิษฐิระ ธรรมหกุมารผู้เป็นมหารถี หยิบคันธนูอีกเล่ม ยิงกฤตวรมะที่อกและแขนด้วยศรสิบดอก ครั้นกฤตวรมะถูกศรของธรรมหบุตรในสนามรบก็สั่นสะท้าน แล้วด้วยโทสะจึงโต้กลับ แทงยุธิษฐิระด้วยศรคมอีกเจ็ดดอก

Verse 28

तस्य पार्थो धनुश्छित्त्वा हस्तावापं निकृत्य च । प्राहिणोत्नेशितान्‌ बाणान्‌ पज्च राजज्छिलाशितान्‌

สัญชัยกล่าวว่า—แล้วปารถะ (ยุธิษฐิระ) ก็ตัดคันธนูของเขาเสีย และตัดเครื่องป้องกันมือให้ขาด จากนั้น ข้าแต่พระราชา เขายิงศรคมกล้าห้าดอกที่เล็งอย่างแม่นยำ ศรซึ่งลับคมบนหิน

Verse 29

ते तस्य कवचं भित्त्वा हेमचित्रं महाधनम्‌ । प्राविशन्‌ धरणीं भित्त्वा वल्मीकमिव पन्नगा:

สัญชัยกล่าวว่า—ศรเหล่านั้นทำลายเกราะอันวิจิตรด้วยทองและล้ำค่ายิ่งของเขา แล้วเจาะแผ่นดินมุดหายไป—ดุจงูเลื้อยสอดเข้าไปในจอมปลวก

Verse 30

अक्ष्णोनिमिषमात्रेण सो$5न्यदादाय कार्मुकम्‌ | विव्याध पाण्डवं षष्ट्या सूतं च नवभि: शरै:

สัญชัยกล่าวว่า—เพียงชั่วพริบตา เขาก็คว้าคันธนูอีกเล่ม แล้วระดมยิงปาณฑพ (ยุธิษฐิระ) ด้วยศรหกสิบดอก และยิงสารถีด้วยศรเก้าดอก

Verse 31

तस्य शक्तिममेयात्मा पाण्डवो भुजगोपमाम्‌ | चिक्षेप भरतश्रेष्ठ रथे न्यस्य महद्‌ धनु:

สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่ยอดแห่งวงศ์ภารตะ ครั้นแล้วปาณฑพ (ยุธิษฐิระ) ผู้มีกำลังใจหาประมาณมิได้ วางคันธนูใหญ่ลงบนรถศึก แล้วขว้างศัสตรา “ศักติ” อันพุ่งคดเคี้ยวดุจอสรพิษใส่เขา

Verse 32

सा हेमचित्रा महती पाण्डवेन प्रवेरिता । निर्भिद्य दक्षिणं बाहुं प्राविशद्‌ धरणीतलम्‌,पाण्डुकुमार युधिष्ठिरकी चलायी हुई वह सुवर्ण-चित्रित विशाल शक्ति कृतवर्माकी दाहिनी भुजाको छेदकर धरतीमें समा गयी

สัญชัยกล่าวว่า—ศักติอันใหญ่โตประดับลวดลายทองคำ ซึ่งปาณฑพเป็นผู้ขว้างนั้น ได้เจาะทะลุแขนขวาของกฤตวรมะ แล้วจมลงสู่พื้นดิน

Verse 33

एतस्मिन्नेव काले तु गृहा पार्थ: पुनर्धनु: । हार्दिक्यं छादयामास शरै: संनतपर्वभि:,इसी समय युधिष्ठिरने पुनः धनुष हाथमें लेकर झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा कृतवर्माको ढक दिया

สัญชัยกล่าวว่า—ในขณะนั้นเอง ปารถะยกคันศรขึ้นอีกครั้ง แล้วระดมยิงด้วยศรที่ข้อปล้องคดงอเป็นห่าฝน จนปกคลุมหารถิกยะ (กฤตวรมัน) ไว้โดยรอบ

Verse 34

ततस्तु समरे शूरो वृष्णीनां प्रवरो रथी । व्यश्वसूतरथं चक्रे निमेषार्धाद्‌ युधिषछ्तिरम्‌

สัญชัยกล่าวว่า—แล้วในสนามรบ วีรรถีผู้เลิศในหมู่วฤษณี คือกฤตวรมัน ได้ทำให้ยุธิษฐิระไร้ม้า ไร้สารถี และไร้รถศึก ภายในเวลาไม่ถึงครึ่งพริบตา

Verse 35

ततस्तु पाण्डवो ज्येष्ठ: खड्ग॑ चर्म समाददे । तदस्य निशितैर्बाणैव्यधमन्माधवो रणे

สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว ยุธิษฐิระผู้เป็นพี่ใหญ่แห่งปาณฑพก็ชักดาบและยกโล่ขึ้น แต่ในสนามรบ มาธวะ (กฤตวรมัน) ยิงศรคมกริบเข้าทำลายดาบนั้นจนแตกหัก

Verse 36

तोमरं तु ततो गृहा स्वर्णदण्डं दुरासदम्‌ । प्रैषयत्‌ समरे तूर्ण हार्दिक्यस्य युधिछ्िर:,तब समरांगणमें युधिष्ठिरने सुवर्णमय दण्डसे युक्त दुर्धर्ष तोमर हाथमें लेकर उसे तुरंत ही कृतवर्मापर चला दिया

สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว ยุธิษฐิระหยิบ “โทมร” อันน่าเกรงขามซึ่งมีด้ามทองคำขึ้นมา และในสนามรบก็ขว้างมันอย่างรวดเร็วไปยังหารถิกยะ (กฤตวรมัน)

Verse 37

तमापतन्तं सहसा धर्मराजभुजच्युतम्‌ । द्विधा चिच्छेद हार्दिक्य: कृतहस्त: स्मयन्निव,धर्मराजके हाथसे छूटकर सहसा अपने ऊपर आते हुए उस तोमरके सिद्धहस्त कृतवर्माने मुसकराते हुए-से दो टुकड़े कर दिये

สัญชัยกล่าวว่า—โทมรนั้นหลุดจากแขนของธรรมราชแล้วพุ่งเข้ามาอย่างฉับพลัน ครั้นหารถิกยะ (กฤตวรมัน) ผู้ชำนาญศัสตรา ราวกับยิ้มอยู่ ก็ฟันมันขาดเป็นสองท่อน

Verse 38

तत: शरशतेनाजोौ धर्मपुत्रमवाकिरत्‌ | कवचं चास्य संक्रुद्धः शरैस्तीक्ष्णरदारयत्‌

แล้วท่ามกลางสมรภูมิ กฤตวรมันก็ระดมยิงธรรรมบุตรยุธิษฐิระด้วยศรนับร้อย ครั้นโกรธเกรี้ยว เขายังใช้ศรคมกริบฉีกทำลายเกราะของยุธิษฐิระอีกด้วย

Verse 39

हार्दिक्यशरसंछन्न॑ं कवचं तन्‍्महाधनम्‌ । व्यशीर्यत रणे राज॑स्ताराजालमिवाम्बरात्‌,राजन! कृतवर्माके बाणोंसे आच्छादित हुआ वह बहुमूल्य कवच आकाशसे तारोंके समुदायकी भाँति रणभूमिमें बिखर गया

ข้าแต่พระราชา เกราะอันล้ำค่านั้นซึ่งถูกศรของหารถิกยะปกคลุม ก็แตกกระจายทั่วสมรภูมิ ประหนึ่งตาข่ายแห่งดวงดาวร่วงหล่นจากนภา

Verse 40

स च्छिन्नधन्वा विरथ: शीर्णवर्मा शरार्दित: । अपायासीदू रणात्‌ तूर्ण धर्मपुत्रो युधिष्ठिर:

ครั้นคันศรถูกตัด รถศึกสูญสิ้น เกราะแตกยับ และถูกศรทิ่มแทงจนระทม ธรรมบุตรยุธิษฐิระก็รีบถอนตัวออกจากสมรภูมิ

Verse 41

कृतवर्मा तु निर्जित्य धर्मात्मानं युधिष्ठिरम्‌ । पुनद्रोणस्य जुगुपे चक्रमेव महात्मन:,धर्मात्मा युधिष्ठिरको जीतकर कृतवर्मा पुनः महात्मा द्रोणके रथचक्रकी ही रक्षा करने लगा

ครั้นปราบยุธิษฐิระผู้ทรงธรรมได้แล้ว กฤตวรมันก็กลับไปทำหน้าที่เดิม คือพิทักษ์ล้อรถศึกของมหาตมะโทรณะอีกครั้ง

Verse 165

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे युधिष्ठिरापयानं नाम पज्चषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:

ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ตอนโทรณปรวะ ในหมวดฆโฏตฺกจวธปรวะ ว่าด้วยศึกยามราตรี บทที่หนึ่งร้อยหกสิบห้า อันมีนามว่า “ยุธิษฐิระอปายานะ” ก็สิ้นสุดลง