Adhyaya 15
द्रोणपर्व — पञ्चदशोऽध्यायः (Droṇa Parva, Chapter 15): युधिष्ठिर-रक्षा तथा अर्जुनस्य शरवृष्टिः
Upa-parva: Droṇa-abhiyāna / Yudhiṣṭhira-anīka-saṅgharṣa (Drona’s offensive against Yudhiṣṭhira’s formation)
Sañjaya reports that Vṛṣasena, perceiving the Kaurava force in distress, sustains the field through weapon-skill and a wide-direction arrow discharge that fells infantry, cavalry, chariots, and elephants. Nakula’s unit engages; Draupadī’s sons move to protect their ally while Kaurava charioteers led by Droṇa’s son surge forward, producing a dense exchange likened to clouds covering mountains. The struggle intensifies around prominent combatants, with Droṇa urging steadiness and then driving toward Yudhiṣṭhira; a Pāñcāla youth (Cakrarakṣa) checks him briefly, drawing acclaim, but Droṇa overwhelms the defense and advances, striking multiple leaders and scattering the line. As talk arises that the Pāṇḍava king is ‘taken,’ Arjuna arrives at speed, creates an arrow-darkness that collapses visibility, and compels Droṇa and Duryodhana’s side to withdraw. Arjuna then conducts an orderly pullback of his own formations; allies praise him as he returns to camp with Kṛṣṇa.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से कहता है कि जितने अद्भुत द्वन्द्व-युद्ध उसने सुने हैं, फिर भी उसका मन नहीं भरता; वह देवासुर-संग्राम-सा इस युद्ध का और वृत्तान्त चाहता है—विशेषतः शल्य और सौभद्र (अभिमन्यु) के प्रसंगों का। → संजय रणभूमि का दृश्य खींचता है जहाँ मद्रराज शल्य के अतिरिक्त कोई भी भीमसेन के वेग को सहने में समर्थ नहीं; दोनों महाबली गदा-युद्ध में आमने-सामने आते हैं और प्रहारों से गदाएँ चिनगारियाँ उगलती, आकाश को प्रकाशित करती हुई घूमती हैं। → शल्य और भीम—दोनों उठी हुई गदाओं के साथ महावेग से टूट पड़ते हैं; गदाएँ बिजली-सी चमकती हैं, मंडल बनाती हुई बीच मार्ग में टकराती-छूटती हैं, और क्षण-क्षण में निर्णायक प्रहार का भय समूचे सैन्य को स्तब्ध कर देता है। → अन्ततः शल्य पराजित होता है; पाण्डव महारथी धार्तराष्ट्रों को दबाकर रण में अग्नि-से दीप्त होते हैं। कौरव सेना भयभीत होकर दिशाओं में बिखरती है, जबकि पाण्डव पक्ष सिंहनाद, शंख, भेरी और मृदंग-निनाद से विजय-हर्ष प्रकट करता है। → धृतराष्ट्र की अतृप्त जिज्ञासा बनी रहती है—वह आगे के द्वन्द्वों और विशेषतः सौभद्र के युद्ध-वृत्तान्त को सुनने को उत्कंठित है।
Shlokas
Verse 1
नफमशा (0) असऔ मनन पज्चदशो< ध्याय: शल्यके साथ भीमसेनका युद्ध तथा शल्यकी पराजय धृतराष्ट्र रवाच बहूनि सुविचित्राणि द्वन्द्ययुद्धानि संजय । त्वयोक्तानि निशम्माहं स्पृहयामि सचक्षुषाम्
ธฤตราษฏระตรัสว่า “สัญชัย เจ้าได้พรรณนาการประลองเดี่ยวอันน่าอัศจรรย์ยิ่งนักหลายครั้ง ครั้นข้าฟังเรื่องราวของเจ้าแล้ว ข้าก็โหยหาความเป็นสิริมงคลของผู้ที่ยังมีดวงตาเห็นได้อยู่”
Verse 2
आश्चर्यभूतं लोकेषु कथयिष्यन्ति मानवा: । कुरूणां पाण्डवानां च युद्ध देवासुरोपमम्,देवताओं और असुरोंके समान इस कौरव-पाण्डव-युद्धको संसारके मनुष्य अत्यन्त आश्चर्यकी वस्तु बतायेंगे
สัญชัยกล่าวว่า “ในโลกทั้งหลาย มนุษย์จักเล่าขานว่านี่คือมหัศจรรย์—สงครามระหว่างกุรุและปาณฑพ ประหนึ่งศึกเทวะกับอสูร”
Verse 3
न हि मे तृप्तिरस्तीह शृण्वतो युद्धमुत्तमम् । तस्मादातायनेरयुद्धं सौभद्रस्थ च शंस मे
สัญชัยกล่าวว่า “แม้ข้าฟังเรื่องศึกอันประเสริฐนี้อยู่ ก็ยังไม่อิ่มใจ ดังนั้นจงเล่าศึกของศัลยะ บุตรแห่งอาตายนะ และของเสาบัทร (อภิมันยุ) ให้ข้าฟังเถิด”
Verse 4
संजय उवाच सादितं प्रेक्ष्य यन्तारं शल्य: सर्वायसीं गदाम् | समुत्क्षिप्प नदन् क्रुद्ध: प्रचस्कन्द रथोत्तमात्
สัญชัยกล่าวว่า “ครั้นเห็นสารถีของตนถูกสังหาร ศัลยะก็เดือดดาล เขายกกระบองเหล็กล้วนขึ้น แล้วคำรามก้อง กระโจนลงจากรถศึกอันยอดเยี่ยม”
Verse 5
संजयने कहा--राजन्! राजा शल्य अपने सारथिको मारा गया देख कुपित हो उठे और पूर्णतः लोहेकी बनी हुई गदा उठाकर गर्जते हुए अपने उत्तम रथसे कूद पड़े ।।
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา เมื่อพระราชาศัลยะเห็นสารถีของตนถูกสังหาร ก็เดือดดาลยิ่งนัก เขายกกระบองใหญ่ที่ทำด้วยเหล็กล้วนขึ้น แล้วคำรามก้อง กระโจนลงจากรถศึกอันยอดเยี่ยม ครั้นภีมเสนเห็นเขารุกมาดุจไฟแห่งปรลัย และดุจมัจจุราชผู้ถือทัณฑ์ ก็จับกระบองมหึมาของตน แล้วพุ่งเข้าหาด้วยความเร็วอันแรงกล้า”
Verse 6
सौभद्रो5प्यशनिप्रख्यां प्रगृह्ा महतीं गदाम् । एह्टोहीत्यब्रवीच्छल्यं यत्नाद् भीमेन वारित:
อภิมันยุ บุตรแห่งสุภัทรา ก็ยกกระบองมหึมาดุจสายฟ้าออกมาข้างหน้า ร้องว่า “มาเถิด! มาเถิด!” ท้าทายศัลยะ แต่ภีมเสนะต้องออกแรงอย่างยิ่งจึงยับยั้งเขาไว้ได้
Verse 7
वारयित्वा तु सौभद्रं भीमसेन: प्रतापवान् । शल्यमासाद्य समरे तस्थौ गिरिरिवाचल:,सुभद्राकुमार अभिमन्युको रोककर प्रतापी भीमसेन राजा शल्यके पास जा पहुँचे और समरभूमिमें पर्वतके समान अविचल भावसे खड़े हो गये
ครั้นภีมเสนะผู้ทรงเดชยับยั้งสൗภัทร (อภิมันยุ) ไว้แล้ว ก็เข้าประชิดศัลยะในสมรภูมิ และยืนมั่นดุจขุนเขาไม่ไหวติง
Verse 8
तथैव मद्रराजो5पि भीम॑ दृष्टवा महाबलम् | ससाराभिमुखस्तूर्ण शार्दूल इव कुज्जरम्,इसी प्रकार मद्रराज शल्य भी महाबली भीमसेनको देखकर तुरंत उन्हींकी ओर बढ़े, मानो सिंह किसी गजराजपर आक्रमण कर रहा हो
ฝ่ายศัลยะ กษัตริย์แห่งมทระ เมื่อเห็นภีมผู้มีกำลังมหาศาล ก็พุ่งเข้าหาโดยฉับพลัน ดุจเสือโคร่งเข้าตะปบช้าง
Verse 9
ततस्तूर्यनिनादाश्न शड्खानां च सहस्रश: । सिंहनादाश्न संजज्ञुभेरीणां च महास्वना:
บัดนั้นเสียงแตรศึกและเสียงสังข์นับพันก็กึกก้องขึ้นพร้อมกัน เสียงคำรามดุจราชสีห์ของวีรชนดังขึ้น และเสียงกลองศึกใหญ่กังวานทุ้มแผ่ไปทั่ว
Verse 10
पश्यतां शतशो हाासीदन्योन्यमभिधावताम् । पाण्डवानां कुरूणां च साधु साध्विति नि:स्वन:,एक दूसरेकी ओर दौड़ते हुए सैकड़ों दर्शकों, कौरवों और पाण्डवोंके साधुवादका महान् शब्द वहाँ सब ओर गूँजने लगा
เมื่อทั้งสองฝ่ายพุ่งเข้าหากันต่อหน้าผู้ชมเป็นร้อย ๆ ก็เกิดเสียงโห่ร้องสรรเสริญกึกก้องว่า “ดีแล้ว! ดีแล้ว!” จากทั้งฝ่ายปาณฑพและฝ่ายกุรุ สะท้อนไปทั่วทุกทิศ
Verse 11
न हि मद्राधिपादन्य: सर्वराजसु भारत | सोदुमुत्सहते वेगं भीमसेनस्य संयुगे,भरतनन्दन! समस्त राजाओंमें मद्रराज शल्यके सिवा दूसरा कोई ऐसा नहीं था, जो युद्धमें भीमसेनके वेगको सहनेका साहस कर सके
สัญชัยกล่าวว่า—“โอ ภารตะ! ท่ามกลางบรรดากษัตริย์ทั้งปวง ไม่มีผู้ใดอื่นนอกจากศัลยะ เจ้าแห่งมทรา ที่กล้าหาญพอจะทนรับแรงพุ่งทะยานของภีมเสนะในสนามรบได้ โอ ผู้เป็นความชื่นใจแห่งวงศ์ภารตะ”
Verse 12
तथा मद्राधिपस्यापि गदावेगं महात्मन: । सोढुमुत्सहते लोके युधि को<5न्यो वृकोदरात्,इसी प्रकार संसारमें भीमसेनके सिवा दूसरा कौन ऐसा वीर है, जो युद्धमें महामनस्वी मद्रराज शल्यकी गदाके वेगको सह सकता है
ทำนองเดียวกัน ในสนามรบ ใครเล่าในโลกนี้—นอกจากวฤโกทร (ภีมะ)—จะมีกำลังพอทนรับแรงพุ่งของคทาอันเกรี้ยวกราดของศัลยะ ผู้มีจิตยิ่งใหญ่ เจ้าแห่งมทรา?
Verse 13
पट्टै्जाम्बूनदैर्बद्धा बभूव जनहर्षणी । प्रजज्वाल तदा5<5विद्धा भीमेन महती गदा
คทาใหญ่ที่รัดด้วยแผ่นทองชามพูนทนั้น เป็นที่ชื่นบานแก่เหล่านักรบ ครั้นภีมะหมุนเหวี่ยงและกระหน่ำลง มันก็ลุกโพลงดุจเปลวไฟ
Verse 14
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणाभिषेकपर्वमें अभिमन्युका पराक्रमविषयक चौदहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ฉันนั้นเอง เมื่อเคลื่อนไปตามทุกแนวทางและเวียนเป็นวงตามแบบแผนทั้งปวงแห่งการรบด้วยคทา คทาของศัลยะก็ส่องประกายดุจสายฟ้าใหญ่ งามสง่าเป็นยิ่งนัก
Verse 15
तौ वृषाविव नर्दन्तौ मण्डलानि विचेरतु: । आवर्तितगदाशूज्रावुभौ शल्यवृकोदरौ,इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणाभिषेकपर्वणि शल्यापयाने पठचदशो<ध्याय: ।।
ศัลยะและวฤโกทร ทั้งสองคำรามดุจโคอุสภะผู้ยิ่งใหญ่ แล้วเวียนเป็นวงรอบกันและกัน ทั้งคู่เป็นวีรบุรุษผู้เกรียงไกร หมุนคทาอย่างรวดเร็วเพื่อเสาะหาช่องว่าง
Verse 16
वे शल्य और भीमसेन दोनों गदारूप सींगोंको घुमा-घुमाकर साँड़ोंकी भाँति गरजते हुए पैंतरे बदल रहे थे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ศัลยะและภีมเสน ทั้งสองหมุนกระบองดุจเขาของโคผู้มีเขา คำรามดั่งกระทิง และเปลี่ยนท่าตั้งรับรุก วนเป็นวงเพื่อชิงความได้เปรียบ ในการก้าวย่างเป็นวงและการใช้กระบองทั้งรับทั้งฟาด การรบของบุรุษสิงห์ทั้งคู่นั้นดูเสมอกัน
Verse 17
ताडिता भीमसेनेन शल्यस्य महती गदा । साग्निज्वाला महारीद्रा तदा तूर्णमशीर्यत,उस समय भीमसेनकी गदासे टकराकर शल्यकी विशाल एवं महाभयंकर गदा आगकी चिनगारियाँ छोड़ती हुई तत्काल छिन्न-भिन्न होकर बिखर गयी
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อถูกภีมเสนฟาดเข้า กระบองอันใหญ่โตและน่าสะพรึงของศัลยะก็พ่นประกายดุจเปลวไฟ แล้วแตกกระจายลงในทันใด
Verse 18
तथैव भीमसेनस्य द्विषताभिहता गदा । वर्षाप्रदोषे खद्योतैर्व॒तो वृक्ष इवाबभौ
สัญชัยกล่าวว่า—ฉันนั้นเอง เมื่อปะทะกับศัตรู กระบองของภีมเสนก็ส่องประกายด้วยสะเก็ดไฟ ราวกับต้นไม้ยามสนธยาในฤดูฝนที่รายล้อมด้วยหิ่งห้อยระยิบระยับ
Verse 19
गदा क्षिप्ता तु समरे मद्रराजेन भारत | व्योम दीपयमाना सा ससूजे पावकं मुहुः,भारत! तब मद्रराज शल्यने समरभूमिमें दूसरी गदा चलायी, जो आकाशको प्रकाशित करती हुई बारंबार अंगारोंकी वर्षा कर रही थी
สัญชัยกล่าวว่า—โอ ภารตะ! ครั้นแล้วกษัตริย์แห่งมทร ศัลยะ ได้ขว้างกระบองอีกเล่มในสนามรบ กระบองนั้นส่องสว่างไปทั่วนภา และดูประหนึ่งโปรยสะเก็ดไฟดุจเปลวเพลิงครั้งแล้วครั้งเล่า
Verse 20
तथैव भीमसेनेन द्विषते प्रेषिता गदा । तापयामास तत् सैन्यं महोल्का पतती यथा
สัญชัยกล่าวว่า—ฉันนั้นเอง กระบองที่ภีมเสนขว้างใส่ศัตรูได้แผดเผากองทัพเการพ ราวกับอุกกาบาตมหึมาร่วงหล่นจากฟากฟ้า
Verse 21
ते गदे गदिनां श्रेष्ठौ समासाद्य परस्परम् । श्वसन्त्यौ नागकन्ये वा ससृजाते विभावसुम्
กระบองทั้งสอง—ซึ่งอยู่ในมือของยอดนักรบกระบอง ภีมเสนและศัลยะ—เข้าประจันหน้ากันแล้วปะทะกันโดยตรง ครั้นกระทบกันก็ดูประหนึ่งนาคกัญญาที่พ่นเสียงฟู่ฟ่าพร้อมสาดประกายเพลิง เพิ่มความน่าสะพรึงของสมรภูมิ
Verse 22
नखैरिव महाव्याप्रौ दनतैरिव महागजौ । तौ विचेरतुरासाद्य गदाग्रया भ्यां परस्परम्
ดุจเสือใหญ่สองตัวตะปบด้วยเล็บ หรือช้างมหึมาสองเชือกแทงด้วยงา ภีมเสนและศัลยะเข้าประชิดกันแล้วเคลื่อนวนในสนามรบ ต่างฝ่ายต่างฟาดด้วยส่วนปลายของกระบองใส่กัน
Verse 23
ततो गदाग्राभिहतौ क्षणेन रुधिरोक्षितौ | ददृशाते महात्मानौ किंशुकाविव पुष्पितौ
ครั้นแล้วเมื่อถูกส่วนปลายกระบองกระหน่ำเข้า ทั้งสองมหาวีรก็ชุ่มโชกด้วยโลหิตในชั่วขณะ แลดูประหนึ่งต้นกิṃศุกะ (ปะลาศ) สองต้นที่กำลังออกดอกสะพรั่ง
Verse 24
शुश्रुवे दिक्षु सर्वासु तयो: पुरुषसिंहयो: । गदाभिघातसंह्ाद: शक्राशनिरवोपम:,उन दोनों पुरुषसिंहोंकी गदाओंके टकरानेका शब्द इन्द्रके वजकी गड़गड़ाहटके समान सम्पूर्ण दिशाओंमें सुनायी देता था
เสียงปะทะของกระบองจากบุรุษสิงห์ทั้งสองนั้นดังก้องไปทั่วทุกทิศ ประหนึ่งเสียงกัมปนาทแห่งวัชระของพระอินทร์
Verse 25
गदया मद्रराजेन सव्यदक्षिणमाहत: । नाकम्पत तदा भीमो भिद्यमान इवाचल:,उस समय मद्रराजकी गदासे बायें-दायें चोट खाकर भी भीमसेन विचलित नहीं हुए। जैसे पर्वत वजका आघात सहकर भी अविचलभावसे खड़ा रहता है
ครานั้นแม้ถูกกระบองของกษัตริย์แห่งมทระฟาดจากซ้ายและขวา ภีมก็มิได้หวั่นไหวเลย ถึงจะถูกกระหน่ำราวกับแตกสลาย เขาก็ยังยืนมั่นดุจภูผาอันไม่สั่นคลอน
Verse 26
तथा भीमगदावेगैस्ताड्यमानो महाबल: । धैर्यान्मद्राधिपस्तस्थौ वजैर्गिरिरिवाहत:,इसी प्रकार भीमसेनकी गदाके वेगसे आहत होकर महाबली मद्रराज वज्राघातसे पीड़ित पर्वतकी भाँति धैर्यपूर्वक खड़े रहे
แม้ถูกแรงพุ่งของกระบองภีมะกระหน่ำใส่ กษัตริย์แห่งมทราผู้ทรงพละก็มิได้หวั่นไหว ด้วยความกล้าหาญมั่นคงเขายืนหยัดดุจภูผาถูกสายฟ้าฟาด
Verse 27
आपेततुर्महावेगौ समुच्छितगदावुभौ । पुनरन्तरमार्गस्थौ मण्डलानि विचेरतु:,वे दोनों महावेगशाली वीर गदा उठाये एक-दूसरेपर टूट पड़े। फिर अन्तर्मार्गमें स्थित हो मण्डलाकार गतिसे विचरने लगे
วีรบุรุษทั้งสองผู้มีมหาแรง ยกกระบองขึ้นแล้วพุ่งเข้าหากัน จากนั้นยืนในระยะประชิดและเริ่มวนเวียนเป็นวงกลม คอยหาช่องจังหวะ
Verse 28
अथाप्लुत्य पदान्यष्टौ संनिपत्य गजाविव । सहसा लोहदण्डाभ्यामन्योन्यमभिजष्नतु:,तत्पश्चात् आठ पग चलकर दोनों दो हाथियोंकी भाँति परस्पर टूट पड़े और सहसा लोहेके डंडोंसे एक-दूसरेको मारने लगे
ครั้นแล้วทั้งสองกระโจนไปแปดก้าว เข้าประจันกันดุจช้างคลุ้มคลั่งสองเชือก และพลันก็ฟาดฟันกันด้วยกระบองเหล็ก
Verse 29
तौ परस्परवेगाच्च गदाभ्यां च भूशाहतौ । युगपत पेततुर्वीरौ क्षिताविन्द्रध्वजाविव,वे दोनों वीर परस्परके वेगसे और गदाओंद्वारा अत्यन्त घायल हो दो इन्द्रध्वजोंके समान एक ही समय पृथ्वीपर गिर पड़े
ด้วยแรงปะทะของกันและกันและด้วยกระบองที่กระหน่ำใส่ ทั้งสองวีรบุรุษบาดเจ็บสาหัสและล้มลงพร้อมกันบนพื้นดิน ดุจธงชัยแห่งพระอินทร์คู่หนึ่งพังครืนในคราเดียว
Verse 30
ततो विह्वलमान त॑ नि:श्वसन्तं पुन: पुन: । शल्यमभ्यपतत् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,उस समय शल्य अत्यन्त विह्लल होकर बारंबार लम्बी साँस खींच रहे थे। इतनेहीमें महारथी कृतवर्मा तुरंत राजा शल्यके पास आ पहुँचा
ครั้นนั้นศัลยะตกอยู่ในอาการสั่นไหว อ้าปากหอบหายใจลึกครั้งแล้วครั้งเล่า ในทันใดมหารถีกริตวรมาก็รีบพุ่งเข้ามาถึงตัวศัลยะ
Verse 31
दृष्टवा चैनं महाराज गदयाभिनिपीडितम् । विचेष्टन्तं यथा नागं मूर्च्छयाभिपरिप्लुतम्,महाराज! आकर उसने देखा कि राजा शल्य गदासे पीड़ित एवं मूच्छासे अचेत हो आहत हुए नागकी भाँति छटपटा रहे हैं
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่มหาราช ครั้นเห็นเขาถูกกระบองบดขยี้ ก็แผดดิ้นดุจพญานาค ถูกความสลบครอบงำจมอยู่ในภวังค์”
Verse 32
ततः स्वरथमारोप्य मद्राणामधिपं रणे । अपोवाह रणात् तूर्ण कृतवर्मा महारथ:,यह देख महारथी कृतवर्मा युद्धस्थलमें मद्रराज शल्यको अपने रथपर बिठाकर तुरंत ही रणभूमिसे बाहर हटा ले गया
สัญชัยกล่าวว่า “แล้วกฤตวรมะ มหารถี ได้อุ้มเจ้าแห่งมทรขึ้นสู่รถศึกของตนกลางสมรภูมิ และพาออกจากสนามรบไปโดยฉับไว”
Verse 33
क्षीबवद् विह्नललो वीरो निमेषात् पुनरुत्थित: । भीमो<पि सुमहाबाहुर्गदापाणिरदृश्यत
สัญชัยกล่าวว่า “วีรบุรุษนั้นโซเซดุจผู้มึนเมา แต่เพียงชั่วพริบตาก็ลุกขึ้นอีกครั้ง แล้วภีมผู้มีแขนกำยำก็ปรากฏ ยืนถือกระบองอยู่ในมือ”
Verse 34
ततो मद्राधिपं दृष्टवा तव पुत्रा: पराड्मुखम् । सनागपत्त्यश्वरथा: समकम्पन्त मारिष,आर्य! उस समय मद्रराज शल्यको युद्धसे विमुख हुआ देख हाथी, घोड़े, रथ और पैदल-सेनाओंसहित आपके सारे पुत्र भयसे काँप उठे
สัญชัยกล่าวว่า “ครั้นเห็นศัลยะ เจ้าแห่งมทร หันหลังจากการรบ บุตรทั้งหลายของพระองค์พร้อมด้วยช้าง ม้า รถศึก และทหารราบ ต่างสั่นสะท้านด้วยความหวาดกลัว”
Verse 35
ते पाण्डवैर््यमानास्तावका जितकाशिभि: । भीता दिशो<न्वपद्यन्त वातनुन्ना घना इव
สัญชัยกล่าวว่า “กองทัพของพระองค์ถูกเหล่าปาณฑพผู้รุ่งเรืองด้วยชัยชนะไล่ต้อนจนหวาดผวา แล้วแตกหนีไปทุกทิศ ดุจหมู่เมฆถูกลมพัดกระจัดกระจาย”
Verse 36
निर्जित्य धार्तराष्ट्रांस्तु पाण्डवेया महारथा: । व्यरोचन्त रणे राजन् दीप्यमाना इवाग्नय:,राजन्! इस प्रकार आपके पुत्रोंकी जीतकर महारथी पाण्डव प्रज्वलित अग्नियोंकी भाँति रणक्षेत्रमें प्रकाशित होने लगे
ครั้นปราบโอรสแห่งธฤตราษฏระได้แล้ว เหล่ามหารถีฝ่ายปาณฑพก็ฉายเด่นในสมรภูมิ ข้าแต่พระราชา ประหนึ่งเปลวเพลิงอันลุกโชน
Verse 37
सिंहनादान् भृशं चक्र: शड्खान् द्मुश्न हर्षिता: । भेरीक्ष वादयामासुर्मुदड्भां श्षानके: सह
ด้วยความยินดี พวกเขาเปล่งเสียงคำรามดุจสิงห์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า และเป่าสังข์มากมาย; อีกทั้งยังประโคมกลองเภรี มฤทังคะ และกลองอานกะร่วมกัน
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharma-sankat between pursuing a high-value objective (pressing toward the opposing king) and the responsibility to limit destabilization: commanders weigh decisive pressure against the risks of chaos, misrecognition, and disproportionate harm under reduced visibility.
Effectiveness is shown as conditional on discipline: coordinated protection, timely interception, and controlled withdrawal can be ethically and strategically superior to uncontrolled pursuit, especially when fear and rumor threaten collective judgment.
No explicit phalaśruti appears; the meta-significance is conveyed narratively through Sañjaya’s reportage—how perception (arrow-darkness, dust, sunset) alters decision-making and why preserving command integrity becomes a central measure of dharmic action.