Adhyaya 102
धर्मराजस्य चिन्ता, भीमसेनप्रेषणम्, द्रोणानीकप्रवेशप्रयत्नः (Yudhiṣṭhira’s Anxiety and the Dispatch of Bhīma; Attempted Breakthrough into Droṇa’s Formation)
Upa-parva: Bhīmasena–Droṇa-pratisaṃyoga (Strategic engagement of Bhīma with Droṇa’s array)
Saṃjaya reports that as formations churn and the battle grows increasingly severe, Yudhiṣṭhira cannot locate Arjuna or Kṛṣṇa and also does not see Sātyaki, producing a crisis of situational awareness. Weighing the ethical risk of neglecting Sātyaki against the urgent need to reestablish contact with Arjuna’s movement, Yudhiṣṭhira resolves to send Bhīma along their difficult route while ensuring his own protection. He approaches Bhīma with visible distress, interprets the sound of Pāñcajanya as a sign of intense combat around Arjuna, and frames his fear as both personal grief and operational concern. Bhīma accepts the command, coordinates with Dhṛṣṭadyumna regarding the king’s defense, and departs in martial readiness. The chapter then shifts to Bhīma’s advance: Kaurava warriors attempt to encircle and delay him; Bhīma counters, breaks through units (including elephant contingents), and engages Droṇa directly. Droṇa blocks Bhīma’s entry, prompting Bhīma’s forceful reply and escalation. Bhīma damages Droṇa’s chariot, disperses opposing fighters, defeats multiple named adversaries, routs the surrounding rathin forces, and resumes his push toward Droṇa’s sector, marking a tactical breakthrough attempt amid a broader effort to reach Arjuna and Sātyaki.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रणभूमि में एक अद्भुत, पहले कभी न देखा गया दृश्य घटा: अर्जुन के रथ के लिए जल का प्राकट्य, और कृष्ण का रथ से उतरकर घोड़ों को बाणों की पीड़ा से छुड़ाना। → चारों ओर रथ-समूह, हाथी-घोड़े और शस्त्र-वर्षा अर्जुन पर टूट पड़ते हैं; धूल इतनी उड़ती है कि सूर्य तक ढँक जाता है और घायल योद्धा कृष्ण-अर्जुन को ठीक से देख भी नहीं पाते। फिर भी अर्जुन शत्रु-प्रहारों को ऐसे ‘ग्रस’ लेता है जैसे समुद्र नदियों को। इस असंभव-सा धैर्य और गति देखकर सिद्ध-चारण और सैनिकों में साधुवाद उठता है—पर कौरव पक्ष में विस्मय के साथ भय भी बढ़ता है कि जयद्रथ तक पहुँचने से उन्हें कौन रोक पाएगा। → कृष्ण जलाशय/जल-प्रबंध के सहारे घोड़ों को पानी पिलाते, स्नान कराते, चारा-दाना खिलाते और फिर उसी क्षण उन्हें रथ में जोतकर रथ को आगे बढ़ा देते हैं—यह ‘रण के बीच विश्राम’ नहीं, बल्कि विजय-यात्रा का निर्णायक पुनर्संयोजन है; कौरव सैनिक देखते-देखते कहते हैं कि ये दोनों धनुर्धारियों की आँखों के सामने ही जयद्रथ की ओर बढ़ रहे हैं और हमारी सेना को रौंदते जा रहे हैं। → अध्याय का फल यह बनता है कि पाण्डव-पक्ष की गति और मनोबल स्थिर हो जाता है—अर्जुन का रथ फिर से पूर्ण वेग में है; कौरव सेना में ‘सैन्य-विस्मय’ फैलता है, और युद्ध का प्रवाह जयद्रथ-वध की ओर और अधिक अनिवार्य प्रतीत होने लगता है। → धूल-आवरण और रण-कोलाहल के बीच कृष्ण-अर्जुन का रथ जयद्रथ की दिशा में बढ़ चुका है—अब प्रश्न यह है कि क्या कौरव-व्यूह इस वेग को रोक पाएगा, या जयद्रथ का अंत निकट है?
Shlokas
Verse 1
इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें विन्द और अनुविन्दका वध तथा अर्जुनके द्वार जलाशयका निर्माणविषयक निन््यानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९९ ॥/ (दाक्षिणात्य अधिक पाठके १६३ “लोक मिलाकर कुल ६४ ३ “लोक हैं) #द१०3८5>> | बी है शततमो< ध्याय: श्रीकृष्णके द्वारा अश्वपरिचर्या तथा खा-पीकर हृष्ट-पुष्ट हुए अश्वोंद्वारा अर्जुनका पुन: शत्रुसेनापर आक्रमण करते हुए जयद्रथकी ओर बढ़ना संजय उवाच सलिले जनिते तस्मिन् कौन्तेयेन महात्मना । निस्तारिते द्विषत्सैन्ये कृते च शरवेश्मनि
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นกุนตีบุตรผู้มีมหาตมะได้บันดาลให้เกิดสายน้ำ สกัดกั้นกองทัพศัตรูมิให้รุกคืบ และสร้าง ‘เรือนแห่งศร’ เป็นกำบังแล้ว พระผู้เป็นเจ้า ศรีกฤษณะผู้ทรงเดชานุภาพก็เสด็จลงจากรถศึกโดยพลัน และปลดม้า ซึ่งถูกศรติดขนปีกนกกระสาทิ่มแทงจนบาดเจ็บฉกรรจ์ ออกจากเทียมรถ”
Verse 2
वासुदेवो रथात् तूर्णमवतीर्य महाद्युति: । मोचयामास तुरगान् विनुन्नान् कड़कपत्रिभि:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นนั้นวาสุเทวผู้รุ่งเรืองด้วยเดชานุภาพได้ลงจากรถศึกโดยเร็ว และปลดม้าที่ถูกศรติดขนปีกนกกระสาทิ่มแทงจนบาดเจ็บ ออกจากเทียมรถ”
Verse 3
अदृष्टपूर्व तद् दृष्टवा साधुवादों महानभूत् । सिद्धचारणसंघानां सैनिकानां च सर्वश:,यह अदृष्टपूर्व कार्य देखकर सिद्ध, चारण तथा सैनिकोंके मुखसे निकला हुआ महान् साधुवाद सब ओर गूँज उठा
ครั้นเห็นการกระทำนั้นซึ่งไม่เคยปรากฏมาก่อน เสียงสาธุการอันยิ่งใหญ่ก็ดังก้องไปทั่วทุกทิศ จากหมู่สิทธะและจารณะ ตลอดจนเหล่าทหารทั้งปวง
Verse 4
पदातिन तु कौन्तेयं युध्यमानं महारथा: । नाशवनुवन् वारयितुं तदद्भुतमिवाभवत्,पैदल युद्ध करते हुए कुन्तीकुमार अर्जुनको समस्त महारथी मिलकर भी न रोक सके; यह अद्भुत-सी बात हुई
แม้เมื่ออรชุน กุนตีบุตร ต่อสู้ในฐานะทหารราบ เหล่ามหารถีทั้งหลายที่รวมกันก็ยังมิอาจสกัดเขาได้ เหตุการณ์นั้นดูประหนึ่งเป็นอัศจรรย์
Verse 5
आपतत्सु रथौधेषु प्रभूतगजवाजिषु । नासम्भ्रमत् तदा पार्थस्तदस्य पुरुषानति
เมื่อหมู่รถศึกอันหนาแน่น พร้อมด้วยช้างและม้ามากมาย พุ่งเข้าประชิดจากทุกทิศ พารถะ (อรชุน) ก็หาได้หวั่นไหวไม่แม้แต่น้อย ความมั่นคงและความกล้าหาญของเขายิ่งกว่าบุรุษทั้งปวง
Verse 6
व्यसृजन्त शरौघांस्ते पाण्डवं प्रति पार्थिवा: । न चाव्यथत धर्मात्मा वासवि: परवीरहा
บรรดากษัตริย์เหล่านั้นพากันปล่อยห่าธนูดุจสายน้ำหลากใส่ปาณฑพ; แต่ผู้มีธรรมในดวงใจ—โอรสแห่งอินทรา ผู้พิฆาตวีรชนฝ่ายศัตรู—มิได้หวั่นไหวแม้แต่น้อย
Verse 7
सम्पूर्ण भूपाल पाण्डुनन्दन अर्जुनपर बाणसमूहोंकी वर्षा कर रहे थे, तो भी शत्रुवीरोंका संहार करनेवाले इन्द्रकुमार धर्मात्मा पार्थ तनिक भी व्यथित नहीं हुए ।।
แม้กษัตริย์ทั้งหลายจะพร้อมใจกันโปรยห่าลูกศรลงเหนืออรชุน โอรสแห่งปาณฑุ แต่ปารถะผู้ทรงธรรม—โอรสอินทรา ผู้ทำลายวีรชนฝ่ายศัตรู—ก็มิได้สะทกสะท้านเลย ครั้นแล้วนักรบผู้ทรงเดชนั้นก็กลืนรับตาข่ายแห่งศรที่พุ่งมา ทั้งกระบองและหอกด้วย ประหนึ่งมหาสมุทรรับสายน้ำจากแม่น้ำทั้งหลาย
Verse 8
उन पराक्रमी कुन्तीकुमारने शत्रुओंके उन बाणसमूहों, गदाओं और प्रासोंको अपने पास आनेपर उसी प्रकार ग्रस लिया, जैसे समुद्र सरिताओंको अपनेमें मिला लेता है ।।
ด้วยแรงพุ่งอันมหาศาลแห่งอาวุธและกำลังแขนของตน ปารถะ (อรชุน) ได้กลืนรับ—คือทำให้สิ้นฤทธิ์โดยสิ้นเชิง—ลูกศรอันประเสริฐที่กษัตริย์ทั้งปวงยิงมา
Verse 9
तत् तु पार्थस्य विक्रान्तं वासुदेवस्थ चो भयो: । अपूजयन् महाराज कौरवा महदद्भुतम्,महाराज! अर्जुन और भगवान् श्रीकृष्ण दोनोंके उस अत्यन्त अद्भुत पराक्रमकी समस्त कौरवोंने भूरि-भूरि प्रशंसा की
ข้าแต่มหาราช เหล่ากุรุทั้งหลายยังพากันสรรเสริญอย่างเปิดเผยต่อวีรกรรมอันน่าอัศจรรย์ยิ่งของปารถะและวาสุเทวะทั้งสอง
Verse 10
किमद्धुततमं लोके भविताप्यथवा हाभूत् । यदश्वान् पार्थगोविन्दौ मोचयामासतू रणे
ในโลกนี้จะมีสิ่งใดอัศจรรย์ยิ่งกว่านี้—ไม่ว่าจะเกิดขึ้นในภายหน้าหรือเคยเกิดมาแล้ว—เท่ากับที่ปารถะและโควินทะ แม้ท่ามกลางศึกอันน่าสะพรึง ก็ยังปลดม้าจากรถศึกได้เล่า
Verse 11
भयं विपुलमस्मासु तावधत्तां नरोत्तमौ | तेजो विदधतुश्चोग्रं विस्रब्धौ रणमूर्थनि
บุรุษผู้ประเสริฐทั้งสองนั้นก่อให้เกิดความหวาดหวั่นใหญ่หลวงแก่ฝ่ายเรา; และยืนอย่างมั่นคงไร้ความพรั่นพรึง ณ แนวหน้าสุดแห่งสมรภูมิ แผ่รัศมีเดชอันดุดันน่าเกรงขาม
Verse 12
उन दोनों नरश्रेष्ठ वीरोंने हमलोगोंमें महान् भय उत्पन्न कर दिया और युद्धके मुहानेपर निर्भय और निश्चिन्त होकर अपने भयानक तेजका प्रदर्शन किया ।।
วีรบุรุษผู้เลิศทั้งสองนั้นทำให้กองทัพของเราหวาดหวั่นยิ่งนัก และ ณ ปากทางแห่งศึก—ไร้ความกลัว ไร้ความกังวล—ได้สำแดงเดชรัศมีอันน่าสะพรึงกล้า ครั้นแล้ว หฤษีเกศะ (พระกฤษณะ) โอ้ภารตะ ยืนยิ้มอยู่ภายในที่กำบังซึ่งอรชุนสร้างขึ้นด้วยลูกศรในท่ามกลางการรบ; ณ สมรภูมินั้นพระผู้เป็นเจ้าทรงไร้ความพรั่นพรึง ราวกับประทับอยู่ท่ามกลางสตรี—สงบเยือกเย็นท่ามกลางความน่ากลัว
Verse 13
उपावर्तयदव्यग्रस्तान श्वान् पुष्करेक्षण: । मिषतां सर्वसैन्यानां त्वदीयानां विशाम्पते,प्रजानाथ! कमलनयन श्रीकृष्णने आपके सम्पूर्ण सैनिकोंके देखते-देखते उद्धेगशून्य होकर उन घोड़ोंकोी टहलाया
ข้าแต่เจ้าแห่งไพร่ฟ้าและมหาราชา ปุษกเรกษณะ (พระกฤษณะ) มิได้หวั่นไหวแม้แต่น้อย ทรงหันม้าทั้งหลายกลับและควบคุมให้เคลื่อนไป ท่ามกลางสายตาของกองทัพทั้งปวงของท่าน
Verse 14
तेषां श्रमं च ग्लानिं च वमथुं वेपथुं व्रणान् । सर्व व्यपानुदत् कृष्ण: कुशलो हाश्वकर्मणि,घोड़ोंकी चिकित्सा करनेमें कुशल श्रीकृष्णने उनके परिश्रम, थकावट, वमन, कम्पन और घाव--सारे कष्टोंको दूर कर दिया
พระกฤษณะผู้ชำนาญในการดูแลม้า ได้ขจัดความทุกข์ทั้งปวงของมัน—ความอ่อนล้า ความระโหยโรยแรง อาการคลื่นไส้สู่จะอาเจียน อาการสั่น และบาดแผล—ให้กลับสู่สภาพปกติ
Verse 15
शल्यानुद्धृत्य पाणिभ्यां परिमृज्य च तान् हयान् । उपावर्त्य यथान्यायं पाययामास वारि स:,उन्होंने अपने दोनों हाथोंसे बाण निकालकर उन घोड़ोंको मला और यथोचित रूपसे टहलाकर उन्हें पानी पिलाया
พระองค์ทรงใช้พระหัตถ์ทั้งสองถอนหัวลูกศรออก แล้วลูบไล้ม้าเหล่านั้นอย่างอ่อนโยน; ครั้นทรงหันกลับและจูงให้เดินตามควรแล้ว จึงประทานน้ำให้มันดื่ม
Verse 16
स ताल्लब्धोदकान् स्नातान् जग्धान्नान् विगतक््लमान् | योजयामास संदृष्ट: पुनरेव रथोत्तमे
ครั้นเห็นว่าม้าทั้งหลายได้ดื่มน้ำแล้ว ได้รับการอาบชำระ กินหญ้าและธัญพืชจนหายเหนื่อย เขาจึงด้วยความยินดีผูกเทียมม้าเข้ากับราชรถอันประเสริฐนั้นอีกครั้ง
Verse 17
स तं रथवरं शौरि: सर्वशस्त्रभृतां वर: । समास्थाय महातेजा: सार्जुन: प्रययौ द्रुतम्,तदनन्तर सम्पूर्ण शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महातेजस्वी श्रीकृष्ण उस उत्तम रथपर अर्जुनसहित आरूढ़ हो बड़े वेगसे आगे बढ़े
แล้วศาวรี (พระกฤษณะ) ผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ทรงศัสตรา เปล่งรัศมีมหาเดช ขึ้นประทับบนราชรถอันประเสริฐนั้นพร้อมกับอรชุน แล้วเร่งไปข้างหน้าโดยเร็ว
Verse 18
रथं रथवरस्याजोौ युक्त लब्धोदकैर्हयै: । दृष्टवा कुरुबलश्रेष्ठा: पुनर्विमनसो5भवन्
ครั้นเหล่ายอดนักรบแห่งกองทัพกุรุเห็นราชรถของอรชุน ผู้เลิศในหมู่รถี ถูกเทียมด้วยม้าที่ได้ดื่มน้ำและฟื้นกำลังในสนามรบ ก็กลับหม่นหมองสิ้นหวังอีกครั้ง
Verse 19
विनिः:श्वसन्तस्ते राजन् भग्नदंष्टा इवोरगा: । धिगहो धिग्गतः पार्थ: कृष्णश्रेत्यब्रुवन् पृथक्
ข้าแต่พระราชา พวกเขาถอนใจยาวดุจงูที่เขี้ยวหัก แล้วกล่าวกันคนละทางว่า “น่าอัปยศยิ่งนัก น่าอัปยศ! ปารถะจากไปแล้ว และพระกฤษณะก็จากไปด้วย”
Verse 20
त्वत्सेना: सर्वतो दृष्टवा लोमहर्षणमद्भुतम् । त्वरध्वमिति चाक्रन्दन् नैतदस्तीति चाब्रुवन्
กองทัพทั้งสิ้นของพระองค์เห็นเหตุอัศจรรย์ชวนขนลุกนั้นแล้ว ต่างร้องตะโกนจากทุกทิศว่า “จงเร่งเถิด! เรื่องนี้เป็นไปไม่ได้; พวกท่านทั้งหลายจงไล่ตามเขาโดยเร็ว!”
Verse 21
सर्वक्षत्रस्य मिषतो रथेनैकेन दंशितौ । बाल: क्रीडनकेनेव कदर्थीकृत्य नो बलम्
สัญชัยกล่าวว่า “ต่อหน้าต่อตาเหล่ากษัตริย์นักรบทั้งปวง สองวีรบุรุษผู้สวมเกราะนั้น ใช้เพียงรถศึกคันเดียวก็ย่ำยีไพร่พลของเราได้ ราวเด็กน้อยเล่นของเล่น เขาทั้งสองดูหมิ่นกำลังของเรา แล้วแล่นผ่านไปโดยไร้ผู้ขวาง แสดงเดชานุภาพท่ามกลางหมู่พระราชาทั้งหลาย”
Verse 22
क्रोशतां यतमानानामसंसक्तौ परंतपौ | दर्शयित्वा$5त्मनो वीर्य प्रयातौ सर्वराजसु
สัญชัยกล่าวว่า “แม้เราจะตะโกนก้องและพยายามสกัดไว้ ก็หาอาจหยุดเขาทั้งสองได้ไม่ พระกฤษณะและอรชุน ผู้สวมเกราะและเป็นผู้เผาผลาญศัตรู แสดงเดชานุภาพท่ามกลางหมู่พระราชาทั้งหลาย แล้วเมินเฉยต่อกำลังของเรา ขับรถศึกคันเดียวแล่นผ่านไปโดยไร้ผู้ขวาง—ดุจเด็กน้อยลื่นไหลไปขณะเล่นของเล่น”
Verse 23
(यथा दैवासुरे युद्धे तृणीकृत्य च दानवान् । इन्द्राविष्णू पुरा राजन् जम्भस्य वधकाडुक्षिणौ ।।
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ดังครั้งโบราณในศึกเทวะกับอสูร เมื่ออินทราและพระวิษณุผู้มุ่งสังหารชัมภะก้าวหน้าไป โดยเห็นเหล่าทานวะเป็นเพียงฟางหญ้า ฉันใด บัดนี้พระศรีกฤษณะและอรชุนผู้สวมมงกุฎก็พุ่งไปด้วยมหาเวคเพื่อสังหารชัยทรถฉันนั้น ครั้นเห็นทั้งสองรุกคืบอีก เหล่าทหารอื่นก็ร้องว่า ‘ชาวกุรุทั้งปวง จงเร่งมือ—จงพยายามทุกทางเพื่อสังหารพระกฤษณะและอรชุนผู้สวมมงกุฎ!’”
Verse 24
रथयुक्तो हि दाशाहों मिषतां सर्वधन्विनाम् । जयद्रथाय यात्येष कदर्थीकृत्य नो रणे
สัญชัยกล่าวว่า “ต่อหน้าธนูธรทั้งปวง ดาศารหะ (พระศรีกฤษณะ) ผู้ประทับบนรถศึก กำลังขับตรงไปยังชัยทรถ โดยดูหมิ่นพวกเราในสนามรบนี้”
Verse 25
तत्र केचिन्मिथो राजन् समभाषन्त भूमिपा: । अदृष्टपूर्व संग्रामे तद् दृष्टया महदद्भुतम्
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา! ณ ที่นั้น บรรดาเจ้าผู้ครองแคว้นบางองค์เริ่มสนทนากันเอง เมื่อได้ประจักษ์มหัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ ซึ่งไม่เคยเห็นมาก่อนท่ามกลางศึกสงคราม ก็พากันกล่าวด้วยความพิศวง”
Verse 26
सर्वसैन्यानि राजा च धृतराष्ट्रो5त्ययं गतः । दुर्योधनापराधेन क्षत्रं कृत्स्ना च मेदिनी
สัญชัยกล่าวว่า “กองทัพทั้งปวง—และพระเจ้าธฤตราษฏระด้วย—ถูกนำไปสู่ความพินาศแล้ว ด้วยความผิดของทุรโยธนะ วรรณะกษัตริย์ทั้งสิ้นและแผ่นดินทั้งผองก็ถูกทำลายย่อยยับ”
Verse 27
इत्येवं क्षत्रियास्तत्र ब्रुवन्त्यन्ये च भारत
โอ ภารตะ! ณ ที่นั้น เหล่ากษัตริย์นักรบอื่น ๆ ก็กล่าวถ้อยคำในทำนองเดียวกัน
Verse 28
सिन्धुराजस्य यत् कृत्यं गतस्य यमसादनम् | तत् करोतु वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रीडनुपायवित्
โอ ภารตะ! ขอให้ธฤตราษฏระ—ผู้มีทัศนะหลงผิดและไม่รู้วิถีอันควร—ประกอบพิธีศพอันพึงมีแก่พระราชาแห่งสินธุ คือชัยทรถ ผู้ไปสู่สำนักแห่งยมแล้วเถิด
Verse 29
ततः शीघ्रतरं प्रायात् पाण्डव: सैन्धवं प्रति । विवर्तमाने तिग्मांशौ हृष्टे: पीतोदकै्हयै:
ครั้นแล้ว อรชุนผู้เป็นปาณฑพก็เร่งรุดไปยังสัยนธวะ ด้วยม้าทั้งหลายที่ได้ดื่มน้ำแล้วและเปี่ยมด้วยความฮึกเหิม ในขณะที่สุริยเทพกำลังเอนคล้อยสู่ยอดเขาอัสดงคต
Verse 30
त॑ प्रयान्तं महाबाहुं सर्वशस्त्रभूतां वरम् । नाशवनुवन् वारयितुं योधा: क्रुद्धमिवान्तकम्
สัญชัยกล่าวว่า เมื่อมหาบาหุผู้นั้น—ผู้เลิศในหมู่นักรบผู้ถือศัสตราทั้งปวง—รุดหน้าไป เหล่านักรบก็ไม่อาจสกัดได้ ประหนึ่งพยายามยับยั้งมัจจุราชผู้กริ้วกราด
Verse 31
जैसे क्रोधमें भरे हुए यमराजको रोकना असम्भव है, उसी प्रकार आगे बढ़ते हुए समस्त शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ महाबाहु अर्जुनको आपके सैनिक रोक न सके ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้ว อรชุนผู้เป็นปาณฑพ ผู้เผาผลาญศัตรู ได้ทำกองทัพของท่านให้แตกพ่าย แล้วบดขยี้และกระจายมันเพื่อสัณฑวะ (ชัยทรถะ) ดุจสิงห์ขับไล่และฉีกทำลายฝูงกวาง
Verse 32
गाहमानस्त्वनीकानि तूर्णमश्वानचोदयत् । बलाकाभ तु दाशार्ह: पाउ्चजन्यं व्यनादयत्
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อท่านกฤษณะผู้เป็นทาศารหะพุ่งฝ่าเข้าไปในกระบวนทัพศัตรู ก็เร่งม้าให้แล่นด้วยแรงเร็ว แล้วเป่าสังข์ปาญจชัญญะสีขาวดุจฝูงนกกระเรียนให้กึกก้อง
Verse 33
कौन्तेयेनाग्रत: सृष्टा न्यपतन् पृष्ठतः शरा: । तूर्णात् तूर्णतरं हाश्वा: प्रावहन् वातरंहस:
สัญชัยกล่าวว่า—ลูกแห่งกุนตีปล่อยศรไปข้างหน้า แต่ศรกลับตกอยู่ด้านหลัง เพราะม้าผู้แล่นดุจลมพารถไปด้วยความเร็วเหนือความเร็ว
Verse 34
वायुके समान वेगशाली अश्व इतनी तीव्रातितीव्र गतिसे रथको लिये हुए भाग रहे थे कि कुन्तीकुमार अर्जुनद्वारा आगेकी ओर फेंके हुए बाण उनके रथके पीछे गिरते थे ।।
สัญชัยกล่าวว่า—ม้าผู้เร็วดุจลมพารถไปด้วยความเร็วสุดประมาณ จนศรที่อรชุนโอรสกุนตีปล่อยไปข้างหน้ากลับตกอยู่ท้ายรถศึก แล้วบรรดากษัตริย์จำนวนมากและนักรบกษัตริย์อื่น ๆ ผู้โกรธเกรี้ยว ก็กรูกันเข้ามาจากทุกทิศเพื่อโอบล้อมธนัญชัย ผู้มุ่งสังหารชัยทรถะ
Verse 35
सैन्येषु विप्रयातेषु धिष्ठितं पुरुषर्षभम् । दुर्योधनो<न्वयात् पार्थ त्वरमाणो महाहवे
สัญชัยกล่าวว่า—เมื่อกองทัพทั้งหลายกรูกันเข้ามาอย่างฉับพลันและสับสน อรชุนผู้ประเสริฐในหมู่บุรุษหยุดยืนมั่นอยู่ชั่วขณะ ในมหาสงครามนั้นเอง พระเจ้าทุรโยธน์ก็เร่งรุดไล่ติดตามเขา
Verse 36
वातोद्धृतपताकं तं रथ जलदनि:स्वनम् । घोरं कपिध्वजं दृष्टवा विषण्णा रथिनो5भवन्
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นเหล่านักรบเห็นราชรถอันน่าสะพรึงนั้น ซึ่งธงถูกลมพัดสะบัดสูง เสียงกึกก้องดุจคำรามแห่งเมฆครึ้ม และมีเครื่องหมายกปิธวชะ (หนุมาน) ประดิษฐานบนยอดธง เหล่ารถีทั้งปวงก็ถูกความหดหู่ครอบงำ
Verse 37
दिवाकरे5थ रजसा सर्वतः संवृते भृशम् । शरार्ताश्न रणे योधा: शेकु: कृष्णौ न वीक्षितुम्
สัญชัยกล่าวว่า—ครั้นแล้วธุลีหนาทึบปกคลุมไปทั่วทุกทิศ จนสุริยเทพประหนึ่งถูกบังเร้น เหล่ายอดนักรบในสนาม—ถูกศรทิ่มแทงและระทมทุกข์—ถึงกับไม่อาจเงยหน้ามองไปยังพระกฤษณะและอรชุนได้
Verse 100
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि जयद्रथवधपर्वणि सैन्यविस्मये शततमो<ध्याय: ।। २१०० |। इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत जयद्रथवधपर्वमें सेनाविस्मयविषयक सौवाँ अध्याय पूरा हुआ
ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ ภาคโทรณปรวะ ตอนชัยทรถวธปรวะ บทที่หนึ่งร้อย ว่าด้วย “ความตะลึงงันของกองทัพ” ก็สิ้นสุดลง
Verse 263
विलयं समनुप्राप्ता तच्च राजा न बुध्यते । “एकमात्र दुर्योधनके अपराधसे राजा धृतराष्ट्र तथा उनकी सम्पूर्ण सेनाएँ भारी विपत्तिमें फँस गयीं। सारा क्षत्रियसममाज और सम्पूर्ण पृथ्वी विनाशके द्वारपर जा पहुँची है। इस बातको राजा धृतराष्ट्र नहीं समझ रहे हैं!
สัญชัยกล่าวว่า—ความพินาศได้คืบคลานมาถึงแล้ว แต่พระราชามิได้หยั่งรู้ ด้วยความผิดเพียงประการเดียวที่ยึดโยงอยู่กับทุรโยธนะ พระเจ้าธฤตราษฏระและกองทัพทั้งมวลจึงตกอยู่ในมหาวิบัติ หมู่กษัตริย์นักรบทั้งสิ้นและแผ่นดินทั้งปวงยืนอยู่ ณ ธรณีประตูแห่งความล่มสลาย—แต่ธฤตราษฏระยังไม่ตระหนัก
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira must decide how to act when key allies are unaccounted for: he fears public reproach if Sātyaki is neglected, yet must preserve the royal center and respond to the implied peril around Arjuna—forcing a triage of duties.
Effective leadership combines ethical reasoning with operational clarity: allocate protection for critical leadership, maintain alliance obligations, and issue decisive orders even when information is incomplete and emotions are destabilizing.
No explicit phalaśruti is presented here; the chapter functions as narrative reportage emphasizing strategic conduct and moral pressure rather than a formal soteriological conclusion.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.