Shloka 42
गौरुडव्यूह-रचना तथा अर्धचन्द्र-प्रत्यव्यूह
Garuḍa Array and the Ardhacandra Counter-Formation
व्यात्राविव सुसंरब्धावन्योन्यमभिजषध्नतु: । वे दोनों वीर गर्जते हुए दो साँड़ों, मदसे उन्मत्त हुए दो गजराजों तथा क्रोधमें भरे हुए दो सिंहोंकी भाँति एक-दूसरेपर चोट करने लगे || ४१ ह ।।
sañjaya uvāca | vyāghrāv iva susaṃrabdhāv anyonyam abhijaghnatuḥ | astrāir astrāṇi saṃvārya tatas tau puruṣarṣabhau | jighāṃsantau yudhāṃ śreṣṭhau tadā āsīt tumulaṃ mahat ||
สัญชัยกล่าวว่า “ดุจเสือสองตัวที่เดือดดาล วีรบุรุษทั้งสองผู้ดั่งโคอุสุภเข้าประจัญบานฟาดฟันกันไม่ยั้ง ต่างใช้อาวุธสกัดอาวุธ ทั้งสองยอดนักรบต่างหมายปลิดชีพกัน จึงก่อให้เกิดศึกใหญ่ตุมุล ในความคลุ้มคลั่งแห่งสนามรบ ความกล้ากับความโกรธกลบความยับยั้ง และฝีมือกับหน้าที่ก็กลับกลายเป็นการชิงชัยแห่งความพินาศ”
संजय उवाच
Educational Q&A
The verse highlights how martial excellence (parrying weapon with weapon) can be overtaken by destructive intent (jighāṃsantau). It invites reflection on kṣatriya-duty: courage and skill are praised, yet the ethical tension remains when duty becomes fueled by rage and the aim shifts to total annihilation.
Sañjaya describes a fierce duel: two foremost warriors, enraged like tigers, exchange blows and counter each other’s weapons. Their mutual intent to kill escalates the encounter into a great, chaotic battle scene, set within the larger Bhīṣma-parvan fighting.