Adhyaya 45
Abhimanyu’s Assault on Bhīṣma’s Screen; Banner-Felling and Reinforcements (सौभद्र-भीष्म-समरः)
Upa-parva: Bhīṣma-vadha-prastāva (War-day engagements under Bhīṣma’s command)
Saṃjaya reports that on a severe war-day, Bhīṣma advances into Pāṇḍava formations while protected by five elite allies (Durmukha, Kṛtavarmā, Kṛpa, Śalya, and Viviṃśati). Bhīṣma’s standard (notably the tāla emblem) is repeatedly visible as he executes high-velocity archery, severing heads and arms and unsettling mounts. Abhimanyu, enraged, charges Bhīṣma’s chariot and engages both Bhīṣma and his attendants, striking multiple opponents and demonstrating agility and precision. Bhīṣma counters with rapid volleys, damaging Abhimanyu’s standard and charioteer; allied Kaurava mahārathas add pressure, yet Abhimanyu retaliates by cutting down Bhīṣma’s banner—an important morale-sign—prompting acclaim among onlookers. Bhīṣma then intensifies with larger-scale weapon use, showering Abhimanyu with dense arrow-fall, leading Pāṇḍava reinforcements (including Virāṭa, Dhṛṣṭadyumna, Bhīma, Kekayas, and Sātyaki) to rush in. A parallel crisis unfolds: Śalya defeats the Matsya prince Uttara (including a spear-throw and follow-up), provoking Śaṅkha’s retaliatory advance; Bhīṣma moves to intercept, while Arjuna positions to protect Śaṅkha. The chapter closes with Bhīṣma’s continued battlefield dominance, widespread Pāṇḍava disarray, and the onset of evening withdrawal amid confusion and sustained arrow-fire.
Chapter Arc: Kurukshetra ke madhya, Arjuna ki jigyasa dharma ke sookshma bhed par tikti hai: manushya ki shraddha ka swaroop kya hai, aur vah kaise satya-karm ko asatya-abhiman se alag karti hai? → Shri Bhagavan shraddha ko teen gunon—sattva, rajas, tamas—ke anuroop batate hain; phir yagna, tapa aur aahara ke bhed kholte hue dikhate hain ki bahari kathorata aur shastr-viruddh acharan kaise dharma ka roop dharan karke adharma ban jata hai. → Tamas tapa ka nishedh: jo moorkhagrah se apne sharir ko peedakar ya doosron ko nasht karne ke uddeshya se kiya jaye, vah tapa ‘tamas’ hai—tyajya, ghor, aur vinashkari; yahin par dharma ka teekha nirnay hota hai ki kasht apne aap mein pavitrata nahi, niyat aur vidhi hi mool hai. → Sattvik yagna-tapa-daan ki pehchan ‘yastavyam eva’—kartavya-buddhi se, phal-tyag se—mein sthapit hoti hai; aur ‘sat’ shabd ko yagna, tapa, daan ki sthiti aur unke uddeshya-karm ka naam batakar, sadhana ko satya ke dhruv par baandh diya jata hai. → Arjuna ke man mein agla prashn ubharta hai: jo karm shraddha se kiye gaye par shastr-vidhi se rahit hon, unka gati-phal kya hota hai?
Shlokas
Verse 1
भीष्मपर्वमें चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ४० ॥। ऑपन--माजल बछ। अकाल २. अपने धर्मका पालन करनेके लिये कष्ट सहन करके जो अन्त:ः:करण और इन्द्रियोंको तपाना है
อรชุนกล่าวว่า: โอ กฤษณะ ผู้ที่มีศรัทธาแต่ละทิ้งข้อบัญญัติแห่งศาสตรา แล้วประกอบยัญและบูชา—ความตั้งมั่นของเขาเป็นเช่นไร? อยู่ในสัตตวะ หรือราชัส หรือทมัส?
Verse 2
श्रीभगवानुवाच त्रिविधा भवति श्रद्धा देहिनां सा स्वभावजा) | सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति तां शृणु
พระผู้เป็นเจ้าตรัสว่า— โอ้อรชุน! ศรัทธา (ศรัทธา) ที่เกิดจากสภาวะตามธรรมชาติของผู้มีร่างกายมีสามประการ คือ สัตตวะ ราชส และตมัส บัดนี้จงฟังจากเรา
Verse 3
सत्त्वानुरूपा सर्वस्य श्रद्धा भवति भारत | श्रद्धामयो<यं पुरुषो यो यच्छुद्ध: स एव सः
โอ้ภารตะ! ศรัทธาของแต่ละคนเป็นไปตามสภาวะภายในของตน มนุษย์นี้แท้จริงเป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา; ผู้ใดมีศรัทธาเช่นไร ผู้นั้นย่อมเป็นเช่นนั้น
Verse 4
हे भारत! सभी मनुष्योंकी श्रद्धा उनके अन्तःकरणके अनुरूप होती है। यह पुरुष श्रद्धामय है, इसलिये जो पुरुष जैसी श्रद्धावाला है, वह स्वयं भी वही हैः ३ ।।
โอ้ภารตะ! ศรัทธาของมนุษย์ทั้งหลายย่อมเป็นไปตามสภาวะในใจ มนุษย์นี้เป็นผู้ประกอบด้วยศรัทธา; ผู้ใดมีศรัทธาเช่นไร ผู้นั้นก็เป็นเช่นนั้น ดังนั้น— ผู้มีสัตตวะย่อมบูชาเทพ; ผู้มีราชสย่อมบูชายักษ์และรากษส; ส่วนผู้มีตมัสย่อมบูชาพวกเปรตและหมู่ภูต
Verse 5
अशान््त्रविदितं घोर तप्यन्ते ये तपो जना: । दम्भाहंकारसंयुक्ता: कामरागबलान्विता:
ผู้ใดประกอบตบะอันน่ากลัวโดยไม่เป็นไปตามพระคัมภีร์—ตบัสวีนั้นประกอบด้วยความเสแสร้งและอหังการ และถูกขับเคลื่อนด้วยกาม ความยึดติด และความทะนงในกำลังของตน จึงทรมานตนเอง
Verse 6
कर्षयन्त: शरीरस्थं भूतग्राममचेतस:7 । मां चैवान्त:शरीरस्थं तान् विद्धयासुरनिश्चयान्
ผู้ที่ไร้สติทรมานหมู่ธาตุชีวิตซึ่งสถิตอยู่ในกาย และยังทำร้ายเรา ผู้สถิตอยู่ภายในกายเป็นอาตมันภายใน—จงรู้เถิดว่าคนเหล่านั้นมีความมุ่งมั่นแบบอสูร
Verse 7
सम्बन्ध--त्रिविध स्वाभाविक श्रद्धावालोंके तथा घोर तप करनेवाले लोगोके लक्षण बतलाकर अब भगवान् यात्विकका ग्रहण और राजस-तामसका त्याग करानेके उद्देश्यसे यात्तिक-राजस-तामस आहार
อรชุนกล่าวว่า—แม้อาหารซึ่งทุกคนเห็นว่าน่าพอใจก็มีสามประเภทตามสภาวะนิสัยของตน เช่นเดียวกัน ยัญญะ ตบะ และทาน ก็เป็นสามประการเช่นกัน บัดนี้จงฟังความจำแนกของสิ่งเหล่านั้นจากเรา
Verse 8
आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धना: । रस्या:5 स्निग्धा:: स्थिरा5 ह॒द्या“ं आहारा:5 सात्त्विकप्रिया:
อาหารที่เพิ่มพูนอายุ ความผ่องใสแห่งจิต กำลัง สุขภาพ ความสุข และความอิ่มเอม; ที่มีรสชุ่มฉ่ำ หล่อเลี้ยงกาย มีความมันนุ่ม คงทนเกื้อหนุน และเป็นที่ชื่นใจโดยธรรมชาติ—อาหารเช่นนี้เป็นที่รักของผู้ตั้งมั่นในสัตตวะ
Verse 9
कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरूक्षविदाहिन: । आहारा राजसस्येष्टा द:ः:खशोकामयप्रदा:
อาหารที่ขม เปรี้ยว เค็ม ร้อนจัด เผ็ดจัด แห้ง และก่อให้เกิดความแสบร้อน เป็นที่ชอบของผู้ถูกครอบงำด้วยราชัส; และย่อมนำมาซึ่งความทุกข์ ความเศร้า และโรคภัย
Verse 10
कड़वे, खट्टे, लवणयुक्त, बहुत गरम, तीखे, रूखे, दाह-कारक और दुःख, चिन्ता तथा रोगोंको उत्पन्न करनेवाले आहार अर्थात् भोजन करनेके पदार्थ* राजस पुरुषको प्रिय होते हैं ।।
อาหารที่สุกไม่ทั่วถึง ไร้รส มีกลิ่นเหม็น ค้างคืนจนเก่า; ทั้งยังเป็นของเหลือและไม่บริสุทธิ์—อาหารเช่นนี้เป็นที่รักของผู้ถูกครอบงำด้วยตมัส
Verse 11
अफलाकाडुक्षिभियज्ञो 3 विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मन: समाधाय स सात््विक:३
ยัญญะที่ผู้ไม่ใฝ่หาผลตอบแทนประกอบตามบทบัญญัติ ด้วยจิตตั้งมั่นว่า “ควรกระทำเพราะเป็นสิ่งที่ต้องกระทำ” ยัญญะนั้นเป็นยัญญะแห่งสัตตวะ
Verse 12
जो शास्त्रविधिसे नियत, यज्ञ करना ही कर्तव्य है--इस प्रकार मनको समाधान करके, फल न चाहनेवाले पुरुषोंद्वारा किया जाता है, वह सात्तविक है ।।
โอ ผู้ประเสริฐแห่งวงศ์ภารตะ จงรู้เถิดว่า ยัญที่ประกอบด้วยความมุ่งหวังผลตอบแทน และแม้เพื่อการโอ้อวดแสดงตน ยัญนั้นเป็นยัญแบบราชส
Verse 13
विधिहीनमसृष्टान्नं5 मन्त्रहीनमदक्षिणम्ः | श्रद्धाविरहितं यज्ञ तामसं परिचक्षते
ยัญที่ประกอบโดยปราศจากบทบัญญัติแห่งคัมภีร์ ไม่จัดสรรอาหาร ไม่ประกอบมนตร์ ไม่ถวายทักษิณา และไร้ศรัทธา ยัญนั้นถูกกล่าวว่าเป็นยัญแบบตามส
Verse 14
सम्बन्ध-- इस प्रकार तीन तरहके यज्ञोंके लक्षण बतलाकर
การบูชาด้วยความเคารพต่อเทพเจ้า ต่อทวิชะ (พราหมณ์ผู้รู้) ต่อครู และต่อบัณฑิต; ความสะอาดและความตรงไปตรงมา; พรหมจรรย์และอหิงสา—สิ่งเหล่านี้เรียกว่า ตบะทางกาย
Verse 15
अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् ।४ स्वाध्याया भ्यसनं चैव वाड्मयं तप उच्यते
วาจาที่ไม่ก่อความกระวนกระวายแก่ผู้อื่น เป็นจริง ไพเราะ และเป็นประโยชน์; พร้อมทั้งการฝึกสวาธยายะอย่างสม่ำเสมอ—สิ่งนี้เรียกว่า ตบะทางวาจา
Verse 16
इस प्रकार श्रीमह्याभारत भीष्मपर्वके श्रीमद्भगवद््गीतापवके अन्तर्गत ब्रह्मविद्या एवं योगशासत्ररूप श्रीमद्भगवद््गीतोपनिषद
ความผ่องใสของใจ ความอ่อนโยน ความสงัดเงียบ การข่มตน และความบริสุทธิ์แห่งเจตนาภายใน—สิ่งนี้เรียกว่า ตบะทางใจ
Verse 17
श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत् त्रिविध॑ नरैः । अफलाकाडूक्षिभियक्ति:*5 सात्त्विकं परिचक्षते
ตบะที่กระทำด้วยศรัทธาสูงสุด ในสามลักษณะ โดยผู้มีวินัยและไม่ใฝ่ผลตอบแทน—ตบะนั้นเรียกว่า “สาตตวิกะ”
Verse 18
१७ ।। सम्बन्ध-- अब राजय तपके लक्षण बतलाये जाते हैं-- सत्कारमानपूजार्थ तपो दम्भेनः चैव यत् । क्रियते तदिह प्रोक्ते राजसं चलमपश्चुवम्र
ตบะที่ทำเพื่อเกียรติยศ ชื่อเสียง และการสักการะบูชา พร้อมด้วยความเสแสร้ง—พระคัมภีร์กล่าวว่าเป็น “ราชสิกะ”; ไม่มั่นคงและให้ผลไม่ยั่งยืน
Verse 19
सम्बन्ध-- अब तामस तपके लक्षण बतलाते हैं. जो कि सर्वथा त्याज्य हैं-- मूठढग्राहेणात्मनोरं यत् पीडया क्रियते तप: । परस्योत्सादनार्थ वा तत् तामसमुदाह्तम्
ตบะที่ทำด้วยความดื้อดึงเขลา โดยทรมานกายตนเอง หรือทำด้วยเจตนาจะทำลายผู้อื่น—ตบะนั้นเรียกว่า “ตาโมสิกะ”
Verse 20
१९ || सम्बन्ध-- तीन प्रकारके तपोंका लक्षण करके अब दानके तीन प्रकारके लक्षण कहते हैं-- दातव्यमिति यद् दानं दीयते5नुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद् दानं सात्त्विकं स्मृतम्
ทานที่ให้ด้วยความตั้งใจว่า “ควรให้” ให้แก่ผู้ไม่ตอบแทน และให้ ณ สถานที่และกาลอันเหมาะสมแก่ผู้ควรรับ—ทานนั้นระลึกกันว่าเป็น “สาตตวิกะ”
Verse 21
यत्तु प्रत्युपकारार्थ फलमुद्दिश्य वा पुन: । दीयते च परिक्लिष्टं तद् दानं राजसं स्मृतम्
แต่ทานที่ให้ด้วยความอึดอัดฝืนใจ เพื่อหวังการตอบแทน หรือมุ่งหมายผลตอบแทน—ทานนั้นระลึกกันว่าเป็น “ราชสิกะ”
Verse 22
अदेशकाले यद् दानमपात्रेभ्यश्व दीयते । असत्कृतमवज्ञातं तत् तामसमुदाह्ृतम्,जो दान बिना सत्कारके” अथवा तिरस्कारपूर्वक* अयोग्य देश-कालमें* और कुपात्रके* प्रति दिया जाता है, वह दान तामस कहा गया है
ทานที่ให้ในกาลและสถานที่ไม่สมควร แก่ผู้ไม่ควรรับ และให้โดยปราศจากความเคารพพร้อมด้วยการดูหมิ่น—ทานนั้นกล่าวว่าเป็นทานฝ่ายตมัส
Verse 23
सम्बन्ध-- अब सात्विक यज्ञ दान और तप उपादेय क्यों हैं: भगवान्से उनका क्या सम्बन्ध है तथा उन सात्विक यज्ञ
“ตัต”, “สัต” —ดังนี้เป็นนามกำหนดสามประการแห่งพรหมันที่จดจำสืบมา จากพรหมันนั้นเอง ในปฐมกาลแห่งการสร้าง ได้ทรงสถาปนาพราหมณ์ พระเวท และพิธียัญทั้งหลายไว้
Verse 24
सम्बन्ध-- परमेश्वरके उपर्युक्त उ०
ฉะนั้น เมื่อเปล่ง “โอม” นำหน้าแล้ว กิจแห่งยัญ ทาน และตบะ—ซึ่งบัญญัติไว้ตามพระคัมภีร์—ย่อมดำเนินไปเนืองนิตย์โดยเหล่าผู้กล่าวถึงพรหมัน
Verse 25
२४ ।। तदित्यनभिसंधाय फलं यज्ञतप:क्रिया: । दानक्रियाश्व विविधा: क्रियन्ते मोक्षकाड्क्षिभि:
โดยมีภาวะว่า “ตัต” มิได้มุ่งหมายผลตอบแทน ผู้ใฝ่โมกษะย่อมประกอบกิจแห่งยัญและตบะ และกระทำทานนานาประการ
Verse 26
सद्धभावे साधुभावे च सदित्येतत् प्रयुज्यते । प्रशस्ते कर्मणि तथा सच्छब्द: पार्थ युज्यते
คำว่า “สัต” ใช้ในความหมายแห่งภาวะอันจริงแท้และความเป็นผู้ประเสริฐ; และเช่นกัน โอ้ ปารถะ คำว่า “สัต” ยังใช้กับกรรมอันน่าสรรเสริญด้วย
Verse 27
यज्ञे तपसि दाने च स्थिति: सदिति चोच्यते । कर्म चैव तदर्थीयं सदित्येवाभिधीयते
ในยัญพิธี ตบะ และทาน ความตั้งมั่นแน่วแน่ก็เรียกว่า “สัต” และกรรมใดที่กระทำเพื่อพระองค์ผู้สูงสุดนั้น ก็ย่อมถูกขนานนามว่า “สัต” เช่นกัน
Verse 28
सम्बन्ध-- इस प्रकार श्रद्धापूर्वक किये हुए शास्त्र-विह्चित यज्ञ
โอ้ปารถะ การบูชา การให้ทาน การบำเพ็ญตบะ และแม้กรรมอันเป็นกุศลใด ๆ ที่กระทำโดยปราศจากศรัทธา ย่อมถูกเรียกว่า “อสัต” และย่อมไม่ก่อประโยชน์ทั้งในโลกนี้และหลังความตาย
Verse 40
भीष्मपर्वणि तु चत्वारिंशो 5ध्याय:
ในภีษมปัรวะ นี่คืออัธยายที่สี่สิบ
Frequently Asked Questions
The chapter implies a tension between individual heroism and collective duty: champions act decisively to protect allies and symbols of command, yet outcomes show how personal valor must operate within coordinated protection, reinforcement, and withdrawal responsibilities.
Visible markers of authority (standards, chariots, escort screens) and disciplined coordination are portrayed as decisive; tactical effectiveness is linked to composure, rapid support, and the management of morale as much as to individual skill.
No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is narrative-structural—demonstrating escalation, the signaling role of banners, and the causal linkage between localized crises and broader army morale/withdrawal.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.