Adhyaya 20
Sainyavinyāsa–Lakṣaṇa (Disposition of Armies and Battlefield Omens) | सैन्यविन्यास–लक्षणम्
Upa-parva: Kurukṣetra-sainyavinyāsa (Army Disposition and Omens) — within Bhīṣma Parva
Dhṛtarāṣṭra questions Saṃjaya about who displayed earlier elation at sunrise and requests a precise account of ominous and favorable signs: the positions of sun, moon, and wind; animal cries around the armies; and the visible composure of young warriors. Saṃjaya reports that both armies approached in comparable magnitude and splendor, dense with elephants, chariots, and horses, appearing formidable and orderly. He notes orientation contrasts—Kauravas described as facing westward/backward while the Pāṇḍavas stand facing eastward—paired with interpretive portents: wind and auspicious alignment are associated with the Pāṇḍavas, while unsettling animal cries attend the Dhārtarāṣṭras. The narrative then inventories leadership and coalition structure: Duryodhana is centered on a distinguished elephant amid acclaim; Śakuni with Gāndhāras guards him; Bhīṣma stands foremost with white insignia; Droṇa protects the rear; additional commanders and regional forces are assigned to middle and flanks. Quantitative scaling of the host is given through elephant–chariot–horse ratios, and Bhīṣma is credited with arranging varied vyūhas (human, divine, gandharva, asura) on successive days. The chapter concludes by contrasting the Kaurava host’s vastness with the Pāṇḍavas’ perceived strategic advantage due to leadership by Keśava (Kṛṣṇa) and Arjuna.
Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—सूर्योदय के समय किस पक्ष के योद्धा युद्ध-इच्छा से अधिक हर्षित और उत्सुक दिख रहे थे, जब भीष्म के नेतृत्व में दोनों सेनाएँ निकट आ चुकी थीं। → संजय दोनों सेनाओं का समतुल्य, चित्र-विचित्र, रथ-गज-अश्व से परिपूर्ण दृश्य रचते हैं; साथ ही अपशकुन उभरते हैं—पाण्डवों की पीठ पर अनुकूल वायु, कौरव-पक्ष की ओर हिंसक पशुओं की ध्वनियाँ, और कौरवों के हाथियों का पाण्डव गजराजों की मदगन्ध से विचलित होना। → संजय निर्णायक संकेत देते हैं—धृतराष्ट्र की ध्वजिनी भले ‘अनन्तरूपा’ और ‘भीमा’ हो, पर वह पाण्डवों की सेना जैसी नहीं; क्योंकि पाण्डव-पक्ष में नेतृत्व केशव (कृष्ण) और अर्जुन के हाथ में है—यही युद्ध-भाग्य का धुरी-बिंदु बनता है। → भीष्म के द्वारा प्रतिदिन नये-नये व्यूह (मानुष, दैव, गान्धर्व, आसुर) रचने और कौरव-सेना के घोष-समुद्र-सा उमड़ने का वर्णन कर संजय युद्ध-व्यवस्था की व्यापकता स्थापित करते हैं, पर साथ ही संकेत करते हैं कि केवल संख्या नहीं, नेतृत्व और धर्म-बल निर्णायक होंगे। → सूर्योदय के साथ व्यूह-रचना पूर्ण है; अब प्रथम टकराव की घड़ी निकट है—किसका उत्साह टिकेगा और किसके अपशकुन फलित होंगे?
Shlokas
Verse 1
इति श्रीमहाभारते भीष्मपर्वणि श्रीमद्भगवद्गीतापर्वणि सैन्यवर्णने विंशो5ध्याय: ।।
ดังนี้ ในมหาภารตะ ภีษมปรวะ ภายในภควัทคีตาปรวะ บทว่าด้วยการพรรณนากองทัพ บทที่ยี่สิบได้สิ้นสุดลง (20) สัญชัยกล่าวว่า เมื่อเห็นกองทัพอันมหึมาของโอรสธฤตราษฏระตั้งกระบวนพร้อมรบ พระยุธิษฐิระ โอรสกุนตี ผู้เป็นราชา ก็ถูกความโศกเศร้าครอบงำ
Verse 2
धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! सूर्योदयके समय किस पक्षके योद्धा युद्धकी इच्छासे अधिक हर्षका अनुभव करते हुए जान पड़ते थे? भीष्मके नेतृत्वमें निकट आये हुए मेरे सैनिक अथवा भीमसेनकी अध्यक्षतामें आनेवाले पाण्डव सैनिक! उस समय कौन अधिक प्रसन्न थे? ।।
ธฤตราษฏระตรัสว่า “สัญชัย! ครั้นยามอรุณรุ่ง นักรบฝ่ายใดดูจะยินดีฮึกเหิมยิ่งกว่า ด้วยความใคร่ศึก—ทหารของเราที่เคลื่อนเข้าใกล้ภายใต้การนำของภีษมะ หรือกองทัพปาณฑพที่รุกคืบภายใต้การบัญชาของภีมเสน? ขณะนั้นฝ่ายใดดูจะปลาบปลื้มมั่นใจยิ่งกว่า? จันทร์ สุริยะ และลม เป็นลางไม่เป็นมงคลแก่ฝ่ายใด? เหล่าสัตว์ร้ายส่งเสียงอ ominous น่าหวาดหวั่นเมื่อมองไปยังกองทัพฝ่ายใด? ใบหน้าของเหล่าวัยหนุ่มฝ่ายใดเปล่งปลั่งด้วยความยินดี? จงบอกเราทั้งหมดให้ถูกต้องตรงตามความจริง”
Verse 3
संजय उवाच उभे सेने तुल्यमिवोपयाते उभे व्यूहे हृष्टरूपे नरेन्द्र । उभे चित्र वनराजिप्रकाशे तथैवोभे नागरथाश्वपूर्णे
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่มหาราช กองทัพทั้งสองเคลื่อนพลราวกับมีกำลังทัดเทียมกัน ในกระบวนทัพทั้งสอง เหล่านักรบยืนด้วยใบหน้าเปี่ยมปีติ ทั้งสองฝ่ายดูน่าอัศจรรย์ดุจแนวพงไพรหลากสี และต่างก็แน่นขนัดด้วยช้างศึก รถศึก และม้าศึก
Verse 4
उभे सेने बृहत्यौ भीमरूपे तथैवोभे भारत दुर्विषहो । तथैवोभे स्वर्गजयाय सूष्टे तथैवोभे सत्पुरुषोपजुष्टे
โอ้ภารตะ กองทัพทั้งสองใหญ่ยิ่ง น่าเกรงขาม และยากจะต้านทาน ราวกับผู้ลิขิตได้สร้างขึ้นเพื่อชัยชนะสู่สวรรค์ ทั้งสองฝ่ายล้วนมีสัตบุรุษอยู่มาก
Verse 5
पश्चान्मुखा: कुरवो धार्तराष्ट्रा: स्थिता: पार्था: प्राडमुखा योत्स्यमाना: । दैत्येन्द्रसेनेव च कौरवाणां देवेन्द्रसेनेव च पाण्डवानाम्
เหล่ากุรุ ผู้เป็นโอรสแห่งธฤตราษฏระ ยืนหันหน้าไปทางทิศตะวันตก ส่วนโอรสแห่งปฤถา (ปาณฑพ) หันหน้าไปทางทิศตะวันออก พร้อมเข้าสู่ศึก กองทัพเการพดูประหนึ่งกองทัพแห่งจอมทัพอสูร ส่วนกองทัพปาณฑพประหนึ่งกองทัพของพระอินทร์ ราชาแห่งเทวะ
Verse 6
चक्रे वायु: पृष्ठत: पाण्डवानां धार्तराष्ट्रज्शवापदा व्याहरन्त । गजेन्द्राणां मदगन्धां श्व॒ तीव्रान् न सेहिरे तव पुत्रस्य नागा:
ลมพัดหนุนจากด้านหลังของกองทัพปาณฑพ ส่วนฝ่ายโอรสธฤตราษฏระนั้น สัตว์ร้ายส่งเสียงอัปมงคล และช้างในกองทัพของโอรสท่านก็ทนกลิ่นสาบมัด (กลิ่นช้างตกมัน) อันฉุนจัดของช้างศึกผู้ยิ่งใหญ่ฝ่ายปาณฑพมิได้
Verse 7
पाण्डवसेनाके पीछेकी ओरसे हवा चल रही थी और आपके पुत्रोंकी ओर देखकर हिंसक जन्तु बोल रहे थे। आपके पुत्रकी सेनामें जो हाथी थे, वे पाण्डवपक्षके गजराजोंके मदोंकी तीव्र गन्ध नहीं सहन कर पाते थे ।।
ลมพัดหนุนจากด้านหลังของกองทัพปาณฑพ และเมื่อหันไปทางโอรสของท่าน สัตว์ร้ายส่งเสียงอัปมงคล ช้างในกองทัพของโอรสท่านก็ทนกลิ่นสาบมัดอันฉุนจัดของช้างศึกฝ่ายปาณฑพมิได้ ขณะนั้นทุรโยธน์ประทับบนช้างศึกตกมันผู้รุ่งเรืองดุจดอกบัว ยืนอยู่กลางกองทัพกุรุ ช้างนั้นสวมคชอาสน์ทองและมีตาข่ายทองคลุมหลัง ในยามที่กวีสรรเสริญและนักสดุดีแห่งมคธขับขานถวายคำยกย่อง
Verse 8
चन्द्रप्रभं श्वेतमथातपत्र सौवर्णसख्रग् भ्राजति चोत्तमाड़े । त॑ सर्वतः शकुनि: पर्वतीयै: सार्थ गान्धारैर्याति गान्धारराज:
สัญชัยกล่าวว่า—เหนือเศียรของเขามีฉัตรขาวสว่างดุจแสงจันทร์กางสูงอยู่ และพวงมาลัยทองคำก็ส่องประกายที่ลำคอ พระราชาแห่งคันธาระ ศกุนิ ยกทัพมาพร้อมนักรบภูเขาแห่งคันธาระ เคลื่อนพลล้อมทุรโยธนะไว้ทุกทิศแล้วรุดหน้าไป
Verse 9
भीष्मो5ग्रत: सर्वसैन्यस्य वृद्ध: श्वेतच्छत्र: श्वेतधनु: सखड्गः । श्वेतोष्णीष: पाण्डुरेण ध्वजेन श्वेतैरश्वेः श्वेतशैलप्रकाशै:
สัญชัยกล่าวว่า—เบื้องหน้าสุดแห่งกองทัพทั้งปวงมีปิตามหะผู้ชรา ภีษมะ ยืนอยู่ เขาปรากฏด้วยความขาว—ทั้งฉัตร คันศร และดาบ; มีผ้าโพกศีรษะสีขาว ธงสีซีดเหนือกาย และม้าขาวส่องประกายดุจภูเขาหิมะ
Verse 10
तस्य सैन्ये धार्तराष्ट्रा श्न सर्वे बाह्लीकानामेकदेश: शलश्न | ये चाम्बष्ठा: क्षत्रिया ये च सिन्धो- स्तथा सौवीरा: पञ्चनदाश्व शूरा:
สัญชัยกล่าวว่า—ในกองทัพนั้นมีโอรสทั้งปวงของธฤตราษฏระ กองกำลังส่วนหนึ่งจากพวกพาหลีกะ และศละ; อีกทั้งกษัตริย์นักรบแห่งอัมพัษฐะ นักรบจากแคว้นสินธุ พวกเสาวีระ และวีรชนแห่งแดนปัญจนท
Verse 11
शोणैह्हये रुक्मरथो महात्मा द्रोणो धनुष्पाणिरदीनसत्त्व: । आस्ते गुरु: प्रायश: सर्वराज्ञां पश्चाच्च भूमीन्द्र इवाभियाति
สัญชัยกล่าวว่า—ท่านโทรณะผู้มีจิตใหญ่ มิครั่นคร้าม ถือคันศรในมือ ประทับอยู่บนรถศึกทองคำที่เทียมด้วยม้าสีแดงเข้ม แล้วในฐานะครูของกษัตริย์แทบทั้งปวง ท่านเคลื่อนตามหลังไปสู่สงครามดุจพระผู้ครองแผ่นดินผู้พิทักษ์
Verse 12
वार्थक्षत्रि: सर्वसैन्यस्य मध्ये भूरिश्रवा: पुरुमित्रो जयश्न । शाल्चा मत्स्या: केकयाश्षेति सर्वे गजानीकैर्भ्रातरो योत्स्यमाना:
สัญชัยกล่าวว่า—ท่ามกลางกองทัพทั้งปวงมีวารถกษัตริ พร้อมด้วยภูริศรวัส ปุรุมิตร และชยะ อีกทั้งพวกศาลวะ มัตสยะ และชาวเคกยะทั้งสิ้น—เหล่าพี่น้องที่จัดกองด้วยหมวดช้าง ตั้งมั่นด้วยความใคร่จะเข้ารบ
Verse 13
शारद्वतश्रोत्तरधूर्महात्मा महेष्वासो गौतमश्रित्रयोधी । शकै: किरातैर्यवनै: पह्चवैश्व सार्थ चमूमुत्तरतो$भियाति
สัญชัยกล่าวว่า—กฤปาจารย์ผู้มีจิตวิญญาณยิ่งใหญ่ บุตรแห่งศารทวัต มหาธนูรธรแห่งวงศ์โคตมะ ผู้เลื่องชื่อในกลศึกอันพิสดารและไม่ตามแบบ ได้แบกรับภาระหนัก แล้วเคลื่อนทัพไปทางด้านเหนือพร้อมด้วยชากะ กิราตะ ยวนะ และปหลวะ ในกองทัพเการพ
Verse 14
महार थैर्वृष्णिभोजै: सुगुप्तं सुराष्ट्रकैविंहितैरात्तशस्त्रै: | बृहद् बल॑ कृतवर्माभिगुप्तं बल॑ त्वदीयं दक्षिणेनाभियाति
สัญชัยกล่าวว่า—กองกำลังมหึมานั้นได้รับการคุ้มกันอย่างแน่นหนาโดยมหารถีแห่งวงศ์วฤษณิและโภชะ และโดยนักรบชาวเสาราษฏระผู้ผ่านการฝึกดีและถืออาวุธ ครั้นมีกริตวรมันคุ้มครอง ก็เคลื่อนสู่ศึกไปตามปีกขวาแห่งกองทัพของท่าน
Verse 15
संशप्तकानामयुतं रथानां मृत्युर्जयो वार्जुनस्येति सृष्टा: । येनार्जुनस्तेन राजन् कृतास्त्रा: प्रयातारस्ते त्रिगर्ताश्न शूरा:
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่พระราชา เหล่านักรบรถศึกแห่งสํศัปตกะจำนวนหนึ่งหมื่น ได้ตั้งสัตย์ว่า “จะชนะอรชุนหรือไม่ก็ขอตาย” แล้วบรรดาวีรชนชาวตฤคฤต ผู้ชำนาญอาวุธ ก็เคลื่อนตรงไปยังทิศที่อรชุนสถิตอยู่
Verse 16
साग्रं शतसहस््रं तु नागानां तव भारत । नागे नागे रथशतं शतमश्चा रथे रथे,भारत! आपकी सेनामें एक लाखसे अधिक हाथी थे। एक-एक हाथीके साथ सौ-सौ रथ थे और एक-एक रथके साथ सौ-सौ घोड़े थे
สัญชัยกล่าวว่า—ข้าแต่ภารตะ กองทัพของท่านมีช้างมากกว่าหนึ่งแสนเล็กน้อย ช้างแต่ละเชือกมีรถศึกหนึ่งร้อยคัน และรถศึกแต่ละคันมีม้าหนึ่งร้อยตัว
Verse 17
अश्वेड्श्वे दश धानुष्का धानुष्के शतचर्मिण: । एवं व्यूढान्यनीकानि भीष्मेण तव भारत
เบื้องหลังม้าแต่ละตัวมีพลธนูสิบคน และพลธนูแต่ละคนมีทหารราบถือโล่หนึ่งร้อยนายกำกับไว้ ข้าแต่โอรสแห่งภารตะ ด้วยประการฉะนี้เอง ภีษมะได้จัดวางกระบวนทัพของท่าน
Verse 18
संव्यूह् मानुषं व्यूहं दैवं गान्धर्वमासुरम् दिवसे दिवसे प्राप्ते भीष्म: शान्तनवोडग्रणी:
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่พระราชา ครั้นวันแล้ววันเล่าเวียนมาถึง ภีษมะโอรสแห่งศานตนุ ผู้เป็นยอดแห่งผู้นำ ย่อมจัดทัพเการพให้เป็นกระบวนยุทธ์สืบต่อกัน ทั้งแบบมนุษย์ แบบทิพย์ แบบคันธรรพ์ และแบบอสูร แล้วท่านยืนอยู่แนวหน้ากองทัพ วางนโยบายศึกประจำวัน และด้วยวินัยกับเดชานุภาพอันน่าเกรงขาม กำหนดท่วงทำนองแห่งสงครามนั้น”
Verse 19
महारथौघविपुल: समुद्र इव घोषवान् । भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूह: प्रत्यड्मुखो युधि
สัญชัยกล่าวว่า “กระบวนยุทธ์ของเหล่าธฤตราษฏรที่ภีษมะจัดไว้ อุดมด้วยหมู่มหารถีอันไพศาล กึกก้องดุจมหาสมุทร และในสนามรบได้ตั้งให้หันหน้าไปทางทิศตะวันตก”
Verse 20
अनन्तरूपा ध्वजिनी नरेन्द्र भीमा त्वदीया न तु पाण्डवानाम् | तां चैव मन्ये बृहतीं दुष्प्रधर्षा यस्या नेता केशवदश्चार्जुनश्ष
สัญชัยกล่าวว่า “ข้าแต่นเรนทร พระกองทัพของพระองค์มีรูปแบบนานาประการ กว้างใหญ่และน่าสะพรึงกลัว; ฝ่ายปาณฑพหาเป็นเช่นนั้นไม่ แต่ข้าพเจ้าถือว่ากองทัพที่ยิ่งใหญ่และยากจะพิชิตแท้จริง คือกองทัพที่มีเกศวะ (พระศรีกฤษณะ) และอรชุนเป็นผู้นำ”
Frequently Asked Questions
The tension lies in governance by interpretation: a ruler seeks certainty through signs while remaining accountable for decisions; the chapter presents omens as informational cues, not substitutes for responsibility in command and policy.
Operational readiness depends on structured hierarchy, clear placement of key leaders, and continuous situational assessment; morale and legitimacy are managed through visible symbols, disciplined formations, and coalition coordination.
No explicit phalaśruti is stated here; its meta-function is archival and diagnostic—recording how early-war logistics, portents, and leadership configuration frame later outcomes within the epic’s causality.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.