Shloka 15
गोमूल्यनिर्णयः — The Determination of Value through the Cow
Nahuṣa–Cyavana Episode
यथा चतुर्ष वर्णेषु द्वयोरात्मास्य जायते । आनन्तर्यात् प्रजायन्ते तथा बाह्या: प्रधानत:
yathā caturṣu varṇeṣu dvayor ātmāsya jāyate | ānantaryāt prajāyante tathā bāhyāḥ pradhānataḥ ||
ดังในหมู่สี่วรรณะ บุตรที่เกิดจากสตรีวรรณะเดียวกัน—หรือจากสตรีวรรณะถัดลงมาโดยมิได้ข้ามชั้นกลาง—ย่อมนับอยู่ในวรรณะของบิดา แต่ถ้าข้ามชั้นหนึ่งไปสมสู่กับสตรีที่ต่ำลงไปอีก บุตรนั้นโดยมากถือว่า ‘อยู่นอก’ วรรณะของบิดา และถูกจัดตามฐานะต่ำของมารดา ฉันใดก็ฉันนั้น ในหมู่ชุมชนปนเปทั้งเก้า เช่น อัมพัษฐะ ปารศวะ อุคระ สูตะ ไวเทหกะ จัณฑาล มาคธะ นิษาทะ และอาโยควะ หากให้กำเนิดในหมู่ตนหรือกับหมู่ที่ต่ำลงหนึ่งชั้น บุตรย่อมนับตามหมู่ของบิดา แต่หากข้ามหมู่หนึ่งไปให้กำเนิดในหมู่ที่ต่ำกว่า บุตรย่อมนับตามหมู่ของมารดาผู้ต่ำกว่า
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Bhīṣma lays out a rule-of-thumb for assigning a child’s social status in cases of unions across groups: if the union is within the same group or with the immediately lower group (no skipped intermediary), the child is counted with the father; if an intermediate group is skipped, the child is treated as ‘outside’ the father’s group and aligned with the mother’s inferior status.
In the Anuśāsana Parva’s instructional setting, Bhīṣma is explaining to Yudhiṣṭhira normative classifications of mixed communities and descent. This verse extends a principle stated for the four varṇas to nine named mixed jāti-groups, describing how offspring are categorized depending on whether the union crosses adjacent or non-adjacent social boundaries.