Shloka 143
रुद्र-स्तवराजः (Rudra-Stavarāja) — Exempla of Śiva’s Boons and the Hymn’s Phalaśruti
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामह: । स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्
sadasad vyaktam avyaktam pitā mātā pitāmahaḥ | svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ trivīṣṭapam ||
พระวายูตรัสว่า “พระองค์ทรงเป็นทั้งความมีและความไม่มี; ทั้งที่ปรากฏและไม่ปรากฏ. ทรงเป็นบิดา มารดา และปิตามหะ. ทรงเป็นประตูสู่สวรรค์ ประตูสู่การสืบเผ่าพันธุ์ และประตูสู่โมกษะ—แท้จริงทรงเป็นตรีวิษฏปะ คือสวรรค์นั้นเอง.”
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
The verse presents a single supreme principle as all-encompassing: it transcends dualities (being/non-being, manifest/unmanifest), underlies lineage and generation (father/mother/grandsire), and functions as the effective means toward the highest human aims—heavenly merit, progeny/continuity, and liberation.
Vāyudeva is speaking in a didactic context within the Anuśāsana Parva, offering a compact, exalted description of the ultimate reality (or highest object of reverence) by listing its cosmic, familial, and soteriological dimensions.