Shloka 4
संशय: सुगमस्तत्र दुर्गमस्तस्य निर्णय: । दृष्ट श्रुतमनन्तं हि यत्र संशयदर्शनम्
saṁśayaḥ sugamas tatra durgamas tasya nirṇayaḥ | dṛṣṭa-śrutam anantaṁ hi yatra saṁśaya-darśanam ||
“ในเรื่องธรรม การยกข้อสงสัยนั้นทำได้โดยง่าย แต่การวินิจฉัยให้มั่นคงกลับยากยิ่ง เพราะทั้งสิ่งที่เห็นประจักษ์และสิ่งที่ได้ยินจากอาคมล้วนหาที่สุดมิได้ และในทั้งสองอย่างนั้นย่อมปรากฏเหตุให้เกิดความสงสัยอยู่เสมอ”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
Doubts about dharma arise easily, but resolving them is hard because both perception (what is seen) and tradition/scripture (what is heard) are vast and can each generate uncertainty; therefore ethical judgment requires careful discernment rather than quick conclusions.
In the Anushasana Parva’s instruction on dharma, Bhishma continues advising Yudhishthira, emphasizing the difficulty of settling moral questions when evidence from experience and from scriptural tradition is extensive and sometimes ambiguous.