Shloka 21
स देवानां मानुषाणां पितृणां तमेवाहुर्यज्ञविदां वितानम् । स एव काल॑ विभजन्नुदेति तस्योत्तरं दक्षिणं चायने द्वे
sa devānāṁ mānuṣāṇāṁ pitṝṇāṁ tam evāhur yajñavidāṁ vitānam | sa eva kālaṁ vibhajann udeti tasyottaraṁ dakṣiṇaṁ cāyane dve ||
ภีษมะกล่าวว่า “พระองค์เท่านั้นคืออาตมันของเหล่าเทพ มนุษย์ และบรรพชน ผู้รู้ยัญญะเรียกพระองค์ว่าเป็นความแผ่กว้างและหลักการจัดระเบียบอันแท้จริงของยัญญะ พระองค์ทรงแบ่งกาลเวลาแล้วเสด็จขึ้นเป็นสุริยะ และวิถีทั้งสอง—อุตตรายณะกับทักษิณายณะ—คือหนทางทั้งคู่ของพระองค์”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches the unity of the Supreme with the entire cosmic and moral order: the same Reality is the inner Self of gods, humans, and ancestors, the principle underlying sacrifice, and the regulator of time as the sun’s course. Dharma and ritual gain depth when seen as participation in that single, all-pervading order.
In Anushasana Parva, Bhishma continues his instruction to Yudhishthira on dharma and higher truths. Here he identifies the Supreme (understood in context as Śrī Kṛṣṇa/Nārāyaṇa) as the foundation of yajña and as the cosmic regulator manifesting through time and the sun’s two annual courses, uttarāyaṇa and dakṣiṇāyaṇa.