Shloka 91
एको नैक: सव: कः कि यत् तत् पदमनुत्तमम् | लोकबन्धुलोंकनाथो माधवो भक्तवत्सल:
eko naikaḥ savaḥ kaḥ kim yat tat padam anuttamam | lokabandhur lokanātho mādhavo bhaktavatsalaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า “พระองค์ทรงเป็นหนึ่งเดียว—ปราศจากความแตกแยกภายใน—แต่ก็ทรงเป็นอเนกด้วยการอวตารนานาประการ. พระองค์ทรงเป็นรูปแห่งยัญญะ เป็นรูปแห่งความปีติ และเป็นพรหมันอันควรพิจารณา; ทรงตั้งมั่นด้วยพระองค์เอง และเป็นบ่อเกิดแห่งการแผ่ขยายทั้งปวง. พระองค์คือปรมบทอันยอดยิ่งที่ผู้ใฝ่โมกษะพึงบรรลุ. พระองค์คือมิตรแห่งโลกทั้งหลาย เป็นเจ้าแห่งโลกที่ผู้คนพึงวอนขอ—มาธวะ—ผู้เอ็นดูต่อเหล่าภักตะ.”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme as simultaneously transcendent unity (ekaḥ) and manifold in manifestation (naikaḥ), identifying Him as sacrifice, bliss, and the contemplable Brahman, and as the highest goal (anuttama-pada) reached by seekers—especially through devotion, since He is bhaktavatsala.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs on dharma and extols the divine through a litany of names and attributes. Here he enumerates epithets of Mādhava to convey His supreme nature, His accessibility as Lord and friend of beings, and His special affection for devotees.