Shloka 63
स्वापन: स्ववशो व्यापी नैकात्मा नैककर्मकृत् । वत्सरो वत्सलो वत्सी रत्नगर्भो धनेश्वर:
bhīṣma uvāca | svāpanaḥ svavaśo vyāpī naikātmā naikakarmakṛt | vatsaro vatsalo vatsī ratnagarbho dhaneśvaraḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—ในกาลปรลัย พระองค์ทรงทำให้สรรพชีวิตทั้งปวงหลับใหลในนิทราแห่งอวิชชา; ทรงเป็นใหญ่ในพระองค์เอง เป็นอิสระ; แผ่ซ่านทั่วดุจอากาศ. ในแต่ละยุคเพื่อยกโลกให้พ้นทุกข์ พระองค์ทรงรับรูปนานาประการ; และทรงประกอบกิจอเนก—การสร้าง การค้ำจุน การทำลาย ตลอดจนลีลาอัศจรรย์แห่งอวตารทั้งหลาย. พระองค์คือ ‘ปี’ ที่สรรพชีวิตอาศัยและดำเนินไป; ทรงเปี่ยมวาตสัลยะต่อภักตะ; ทรงอภิบาลลูกโคในวรชะ; เป็น ‘ครรภ์แห่งรัตนะ’ ดุจมหาสมุทรที่อุ้มอัญมณี; และทรงเป็นเจ้าแห่งทรัพย์ทั้งปวง.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches that the Supreme is simultaneously the cosmic principle governing time, creation, and dissolution, and also the intimate, loving protector of devotees. Recognizing this unity supports dharma: reverence for the moral order of the universe and trust in the Lord’s compassionate nearness.
In Anuśāsana Parva, Bhishma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and extols the Supreme through a sequence of divine epithets (commonly aligned with the Viṣṇu-sahasranāma tradition). This verse is one segment of that praise, listing names that highlight both universal sovereignty and pastoral tenderness.