Shloka 57
वैकुण्ठ: पुरुष: प्राण: प्राणद: प्रणव: पृथु: । हिरण्यगर्भ: शत्रुघ्नो व्याप्तो वायुरधोक्षज:
vaikuṇṭhaḥ puruṣaḥ prāṇaḥ prāṇadaḥ praṇavaḥ pṛthuḥ | hiraṇyagarbhaḥ śatrughno vyāpto vāyur adhokṣajaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—พระองค์คือ ‘ไวกุณฐะ’ คือแดนสูงสุดเอง; ‘ปุรุษะ’ ผู้สถิตในรูปจักรวาล; ‘ปราณะ’ ลมหายใจแห่งชีวิตที่ขับเคลื่อนสรรพกิจ; และ ‘ปราณท’ ผู้ประทานชีวิตเมื่อแรกเริ่มการสร้าง. พระองค์คือ ‘ปรณวะ’ คือพยางค์โอม; ‘ปฤถุ’ ผู้กว้างใหญ่ดุจวิราฏ; ‘หิรัณยครรภะ’ ผู้ปรากฏเป็นพรหมา; ‘ศัตรุฆนะ’ ผู้ปราบศัตรูของเหล่าเทวะ; ‘วยาปตะ’ ผู้แผ่ซ่านในสรรพผลในฐานะเหตุ; ‘วายุ’ ผู้เป็นลม; และ ‘อโธกษชะ’ ผู้พ้นวิสัยอินทรีย์ และสภาวะของพระองค์ไม่เสื่อมถอย.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches contemplative recognition of the Supreme through many epithets: the Lord is simultaneously transcendent (Adhokṣaja), immanent (Vyāpta), and the very life-force (Prāṇa). Remembering these names cultivates devotion and aligns one’s understanding of dharma with the cosmic order sustained by the Divine.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and spiritual practice. Here he continues a litany of divine names (a praise/recitation context), describing the Lord’s cosmic functions—creation, pervasion, protection, and transcendence—through a sequence of revered epithets.