Shloka 56
रामो विरामो विरजो मार्गो नेयो नयोडनय: । वीर: शक्तिमतां श्रेष्ठो धर्मो धर्मविदुत्तम:
rāmo virāmo virajo mārgo neyo nayo 'nayaḥ | vīraḥ śaktimatāṃ śreṣṭho dharmo dharmaviduttamaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า—พระองค์คือ ‘รามะ’ ความรื่นรมย์ของโยคี; ‘วิรามะ’ ผู้ที่สรรพชีวิตไปพักสงบในพระองค์เมื่อคราวปรลัย; ‘วิรชะ’ ผู้ปราศจากรชัสและตมัสโดยสิ้นเชิง; ‘มารคะ’ หนทางที่นำผู้แสวงหาหลุดพ้นไปสู่ความไม่ตาย. พระองค์คือ ‘เนยะ’ ผู้รู้ได้ด้วยญาณอันสูงสุด; ‘นะยะ’ ผู้กำกับให้ทุกสิ่งอยู่ในระเบียบ; ‘อะนะยะ’ ผู้เป็นอิสระไม่ขึ้นแก่ผู้ใด; ‘วีระ’ ผู้กล้าหาญ; ‘ศักติมตาง ศเรษฐะ’ ผู้เลิศแม้ในหมู่ผู้ทรงพลัง; ‘ธรรมะ’ คือธรรมเอง; และ ‘ธรรมวิทุตตมะ’ ผู้ประเสริฐสุดในหมู่ผู้รู้ธรรม.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse praises the Supreme as the source and standard of dharma: independent, stainless beyond the guṇas, the regulator of cosmic and moral order, and the very path by which liberation is attained. Ethical life (dharma) is grounded in aligning oneself with that highest order.
Bhīṣma, in his instruction during the Anuśāsana Parva, recites a sequence of divine names/epithets (in the style of the Viṣṇu-sahasranāma tradition), explaining the Lord’s qualities—cosmic (pralaya, guṇas) and ethical (dharma, guidance)—to teach Yudhiṣṭhira about righteousness and ultimate refuge.