Shloka 21
ईशान: प्राणद: प्राणो ज्येष्ठ: श्रेष्ठ: प्रजापति: । हिरण्यगर्भो भूगर्भो माधवों मधुसूदन:
īśānaḥ prāṇadaḥ prāṇo jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ prajāpatiḥ | hiraṇyagarbho bhūgarbho mādhavo madhusūdanaḥ ||
ภีษมะกล่าวว่า: พระองค์คืออีศาน ผู้ทรงครอบงำสรรพสัตว์ทั้งปวง; คือปราณท ผู้ประทานลมหายใจ; และทรงเป็นปราณนั้นเอง. ด้วยทรงเป็นเหตุปฐม พระองค์จึงเป็นผู้ใหญ่ยิ่ง; ด้วยทรงเป็นยอดแห่งคุณธรรม พระองค์จึงประเสริฐสุด. พระองค์คือประชาปติ เจ้าแห่งหมู่สัตว์. พระองค์คือหิรัณยครรภ์ ผู้แผ่ซ่านอยู่ในไข่จักรวาลทองคำเป็นบ่อเกิดแห่งการสร้าง; และคือภูครรภ์ ผู้ทรงอุ้มแผ่นดินไว้ในครรภ์. พระองค์คือมาธวะ คู่แห่งพระลักษมี; และมธุสูทนะ ผู้ปราบอสูรมธุ.
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches devotion grounded in understanding: the Divine is praised as ruler, life-giver, primal cause, cosmic source, world-supporter, and destroyer of evil. Remembering such names cultivates humility (dependence on the life-giver), ethical steadiness (aligning with the supreme), and trust in divine protection.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs and uplifts by reciting and explaining divine epithets. Here he continues a sequence of names (commonly associated with Viṣṇu/Kṛṣṇa) that describe the Lord’s sovereignty, creative pervasion, sustaining power, and heroic destruction of demonic forces.