Shloka 118
यज्ञभृद् यज्ञकृद् यज्ञी यज्ञभुग् यज्ञसाधन: । यज्ञान्तकृद् यज्ञगुह्मन्नमन्नाद एव च
yajñabhṛd yajñakṛd yajñī yajñabhug yajñasādhanaḥ | yajñāntakṛd yajñaguhyam annam annāda eva ca ||
ภีษมะกล่าวว่า—พระองค์ทรงค้ำจุนยัญญะ ทรงบัญญัติยัญญะ และทรงเป็นผู้ที่ยัญญะทั้งปวงมาบรรลุความสมบูรณ์ พระองค์ทรงเป็นผู้เสวยผลแห่งยัญญะทุกประการ และทรงเป็นเครื่องยังยัญญะให้สำเร็จ พระองค์ทรงประทานผลสุดท้ายของยัญญะ และทรงเป็นแก่นลับภายในของยัญญะ พระองค์คืออาหารเอง—ผู้หล่อเลี้ยงสรรพสัตว์ทั้งปวง—และทรงเป็นผู้เสวยอาหาร คือผู้รับเครื่องบูชาทั้งหมด
भीष्म उवाच
Educational Q&A
All sacrificial action—outer ritual and inner discipline—ultimately rests in and returns to the Supreme: He upholds sacrifice, enables it, receives it, and grants its fruits. The verse also shifts emphasis from mere external rite to the ‘secret’ of yajña: selfless intention and inward offering.
In Anuśāsana Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma and extols the Supreme through a litany of divine names. This verse is part of that praise, describing the Lord as the essence, agent, recipient, and reward of yajña, and as the universal nourisher (food) and enjoyer (eater).