Shloka 49
Gautama–Śakra Saṃvāda: Karma, Loka-bheda, and the Restoration of the Elephant
प्रभास, मानसरोवर तीर्थ, त्रिपुष्कर नामक महान् सरोवर, पवित्र नैमिषतीर्थ, बाहुदा नदी, करतोया नदी, गया, गयशिर, स्थूल बालुकायुक्त विपाशा (व्यास), कृष्णा, गंगा, पंचनद, महाहृद, गोमती, कौशिकी, पम्पासरोवर, सरस्वती, दृषद्वती और यमुना--इन तीर्थोमें जो व्रतधारी महात्मा जाते हैं, वे ही दिव्य रूप धारण करके दिव्य मालाओंसे अलंकृत हो गोलोकमें जाते हैं और कल्याणमय स्वरूप तथा पवित्र सुगंधसे व्याप्त होकर वहाँ निवास करते हैं। धृतराष्ट्र उस लोकमें भी नहीं मिलेगा ।। गौतम उवाच यत्र शीतभयं नास्ति न चोष्णभयमण्वपि । न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न दुःखं न सुखं तथा,गौतम बोले--जहाँ सर्दीका भय नहीं है, गर्मीका अणुमात्र भी भय नहीं है, जहाँ न भूख लगती है न प्यास, न ग्लानि प्राप्त होती है न दुःख-सुख, जहाँ न कोई द्वेषका पात्र है न प्रेमका, न कोई बन्धु है न शत्रु, जहाँ जरा-मृत्यु, पुण्य और पाप कुछ भी नहीं है, उस रजोगुणसे रहित, समृद्धिशाली, बुद्धि और सत्त्वगुणसे सम्पन्न तथा पुण्यमय ब्रह्मलोकमें जाकर तुम्हें मुझे यह हाथी वापस देना पड़ेगा
gautama uvāca | yatra śītabhayaṁ nāsti na coṣṇabhayam aṇv api | na kṣutpipāse na glānir na duḥkhaṁ na sukhaṁ tathā ||
ประภาสะ, ตีรถะแห่งมานัส (มานัสโรวร), มหาสระนามว่า ตริปุษกร, ตีรถะอันบริสุทธิ์แห่งไนมิษะ, แม่น้ำพาหุทาและกรโตยา; คยาและคยศิระ; วิปาศาที่มีฝั่งทรายกว้าง; แม่น้ำกฤษณา คงคา แผ่นดินปัญจนท และมหาหรท; โคมตี เกาศิกี สระปัมปา สรัสวตี ทฤษัทวตี และยมุนา—มหาตมะผู้ทรงวัตรมั่นคงผู้ไปยังตีรถะเหล่านี้ ย่อมทรงรูปทิพย์ ประดับพวงมาลัยสวรรค์ อบอวลด้วยกลิ่นบุญอันศักดิ์สิทธิ์ แล้วไปสู่โคโลกอันเป็นนิตย์; ส่วนธฤตราษฏระนั้น หาได้ปรากฏอยู่ ณ ที่นั้นไม่ กौตมะกล่าวว่า—“มีโลกหนึ่งที่ไม่มีความกลัวหนาว และไม่มีความกลัวร้อนแม้เพียงน้อย; ที่ซึ่งความหิวและความกระหายไม่บังเกิด; ที่ซึ่งไม่มีความอ่อนล้า; ไม่มีทุกข์ และไม่มีสุขดังที่รู้กันในโลก. ที่ซึ่งไม่มีผู้ควรถูกชัง ไม่มีผู้ควรรัก; ไม่มีญาติ ไม่มีศัตรู; ที่ซึ่งไม่มีชรา ไม่มีมรณะ; ไม่มีบุญ ไม่มีบาป. เมื่อไปถึงพรหมโลกอันเป็นมงคลนั้น—ปราศจากรชคุณ อุดมสมบูรณ์ พร้อมด้วยปัญญาและสัตตวคุณ—เจ้าจักต้องคืนช้างนั้นแก่เรา”
गौतम उवाच
Educational Q&A
The verse points to a transcendent state beyond bodily and emotional dualities (heat/cold, hunger/thirst, pleasure/pain). Ethically, it elevates disciplined righteousness and detachment as the path toward a higher, purified mode of existence rather than pursuit of sensory satisfactions.
Gautama is speaking and describing a realm characterized by the absence of physical hardships and ordinary affective opposites. In the broader Anuśāsana context, such descriptions function as moral instruction—linking conduct, vows, and merit to higher destinations and emphasizing the superiority of spiritual attainment.