Previous Verse
Next Verse

Shloka 10

आदि पर्व — अध्याय ५५: पाण्डव-कौरववैरस्य संक्षेपवृत्तान्तः

Synopsis of the Pāṇḍava–Kaurava Estrangement

विभावसश्षित्र भानुर्महात्मा हिरण्यरेता हुतभुक्‌ कृष्णवर्त्मा । प्रदक्षिणावर्त शिख: प्रदीप्तो हव्यं तवेदं हुतभुग्‌ वष्टि देव:,जो विभावसु, चित्रभानु, महात्मा, हिरण्यरेता, हविष्यभोजी तथा कृष्णवर्त्मा कहलाते हैं, वे अग्निदेव तुम्हारे इस यज्ञमें दक्षिणावर्त शिखाओंसे प्रज्वलित हो दी हुई आहुतिको भोग लगाते हुए तुम्हारे इस हविष्यकी सदा इच्छा रखते हैं

Vibhāvasuś citrabhānur mahātmā hiraṇyaretā hutabhuk kṛṣṇavartmā | pradakṣiṇāvartaśikhaḥ pradīpto havyaṃ tavedaṃ hutabhug vaṣṭi devaḥ ||

อาสตีกะกล่าวว่า—“อัคนีเทพ ผู้เป็นไฟทิพย์ อันรู้จักกันด้วยนามว่า วิภาวสุ จิตรภานุ มหาตมา หิรัณยเรตัส หุตภุก และกฤษณวรรตมัน บัดนี้ลุกโชติช่วงด้วยเปลวเพลิงเวียนขวา กระทำประทักษิณอันเป็นมงคล แล้วทรงรับและเสวยอาหุติของท่านนี้ ทั้งยังทรงปรารถนาฮวิษย์ที่ถวายโดยชอบตามพิธียัญอยู่เสมอ”

विभावसुःVibhāvasu (Agni)
विभावसुः:
Karta
TypeNoun
Rootविभावसु
FormMasculine, Nominative, Singular
चित्रभानुःbright-flamed one (Agni)
चित्रभानुः:
Karta
TypeNoun
Rootचित्रभानु
FormMasculine, Nominative, Singular
महात्माgreat-souled
महात्मा:
Karta
TypeNoun
Rootमहात्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
हिरण्यरेताःhaving golden seed/energy
हिरण्यरेताः:
Karta
TypeNoun
Rootहिरण्यरेतस्
FormMasculine, Nominative, Singular
हुतभुक्eater of oblations
हुतभुक्:
Karta
TypeNoun
Rootहुतभुज्
FormMasculine, Nominative, Singular
कृष्णवर्त्माhaving a dark path/trail (smoke)
कृष्णवर्त्मा:
Karta
TypeNoun
Rootकृष्णवर्त्मन्
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रदक्षिणावर्तशिखःwhose flames curl to the right
प्रदक्षिणावर्तशिखः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रदक्षिणावर्तशिख
FormMasculine, Nominative, Singular
प्रदीप्तःblazing
प्रदीप्तः:
Karta
TypeAdjective
Rootप्रदीप्त
FormMasculine, Nominative, Singular
हव्यम्oblational offering
हव्यम्:
Karma
TypeNoun
Rootहव्य
FormNeuter, Accusative, Singular
तवof you/your
तव:
Adhikarana
TypePronoun
Rootत्वद्
Form—, Genitive, Singular
इदम्this
इदम्:
Karma
TypePronoun
Rootइदम्
FormNeuter, Accusative, Singular
हुतभुक्the oblation-eater (Agni)
हुतभुक्:
Karta
TypeNoun
Rootहुतभुज्
FormMasculine, Nominative, Singular
वष्टिdesires/wishes
वष्टि:
Karta
TypeVerb
Rootवश्
FormPresent, 3rd, Singular, Parasmaipada
देवःthe god
देवः:
Karta
TypeNoun
Rootदेव
FormMasculine, Nominative, Singular

आस्तीक उवाच

Ā
Āstīka
A
Agni (Vibhāvasu/Citrabhānu/Hiraṇyaretas/Hutabhuk/Kṛṣṇavartman)
H
havya (oblation)
Y
yajña (sacrifice, implied)

Educational Q&A

Rightly performed sacrifice is portrayed as a dharmic act: when offerings are made according to proper form and intention, Agni—mediator between humans and gods—accepts them. The verse emphasizes auspicious order (rightward movement) and reverent address through divine epithets.

Āstīka describes Agni’s presence at the rite: the fire is blazing with auspicious right-turning flames and is consuming the offered havya. By naming Agni with multiple traditional titles, he affirms that the oblation has been received and that the ritual is proceeding effectively.