Shloka 34
Ādi Parva, Adhyāya 47 — Janamejaya’s Sarpa-satra: Vow, Preparation, and the Onset of the Serpent Offering
बाष्पगद्गदया वाचा मुखेन परिशुष्यता । कृताञ्जलिवर्वरारोहा पर्यश्रुनयना तत:,उनके ऐसा कहनेपर अनिन््द्य सुन्दरी जरत्कारु भाईके कार्यकी चिन्ता और पतिके वियोगजनित शोकमें डूब गयी। उसका मुँह सूख गया, नेत्रोंमें आँसू छलक आये और हृदय काँपने लगा। फिर किसी प्रकार धैर्य धारण करके सुन्दर जाँघों और मनोहर शरीरवाली वह नागकन्या हाथ जोड़ गदगद वाणीमें जरत्कारु मुनिसे बोली--'धर्मज्ञ! आप सदा धर्ममें स्थित रहनेवाले हैं। मैं भी पत्नी-धर्ममें स्थित तथा आप प्रियतमके हितमें लगी रहनेवाली हूँ। आपको मुझ निरपराध अबलाका त्याग नहीं करना चाहिये। द्विजश्रेष्ठ! मेरे भाईने जिस उद्देश्यको लेकर आपके साथ मेरा विवाह किया था, मैं मन्दरभागिनी अबतक उसे पा न सकी। नागराज वासुकि मुझसे क्या कहेंगे? साधुशिरोमणे! मेरे कुटुम्बीजन माताके शापसे दबे हुए हैं। उन्हें मेरे द्वारा आपसे एक संतानकी प्राप्ति अभीष्ट थी, किंतु उसका भी अबतक दर्शन नहीं हुआ। आपसे पुत्रकी प्राप्ति हो जाय तो उसके द्वारा मेरे जाति-भाइयोंका कल्याण हो सकता है
bāṣpa-gadgadayā vācā mukhena pariśuṣyatā | kṛtāñjalir varārohā paryaśru-nayanā tataḥ ||
ด้วยเสียงที่สะอื้นจนขาดห้วงและปากที่แห้งผาก นางกัญญานาคผู้มีต้นขางามยืนประนมมือ ดวงตาเอ่อท้นด้วยน้ำตา ครั้นถูกความกังวลต่อภารกิจของพี่ชายและความโศกจากการพรากสามีถาโถม นางยังฝืนตั้งสติ แล้วกล่าวต่อฤๅษีชรัตการุด้วยเสียงสั่นว่า— “ข้าแต่ผู้รู้ธรรม ท่านตั้งมั่นในธรรมอยู่เสมอ; ข้าพเจ้าก็ตั้งมั่นในธรรมของภรรยา และมุ่งประโยชน์อันเป็นที่รักของท่าน. ท่านไม่ควรทอดทิ้งข้าพเจ้า ผู้บริสุทธิ์ไร้ความผิดและอ่อนกำลังนี้เลย. ข้าแต่ทวิชผู้ประเสริฐ จุดหมายที่พี่ชายยกข้าพเจ้าให้ท่านเพื่อการอภิเษกนั้น ข้าพเจ้าผู้เคราะห์ร้ายยังมิได้บรรลุ. พญานาควาสุกีจะกล่าวสิ่งใดแก่ข้าพเจ้า? ข้าแต่ยอดแห่งผู้ทรงศีล ญาติของข้าพเจ้าถูกคำสาปของมารดากดทับ; เขาทั้งหลายหวังจะได้บุตรจากท่านผ่านข้าพเจ้า แต่แม้เงาก็ยังมิปรากฏ. หากท่านได้บุตรแล้ว ด้วยบุตรนั้นเอง ความผาสุกของหมู่นาคพี่น้องของข้าพเจ้าจักบังเกิด.”
तक्षक उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds dharma within marriage: even a renunciant’s impulses are weighed against obligations created by marriage and the ethical responsibility to protect an innocent spouse and fulfill a socially consequential purpose (progeny that can relieve a community’s suffering under a curse).
Jaratkāru’s wife, distressed and tearful, pleads with the sage not to abandon her. She explains that her brother Vāsuki arranged their marriage to obtain a child whose birth is needed to secure the welfare of the Nāgas, who are burdened by a maternal curse; she urges the sage to grant that offspring.