Shloka 33
Ādi Parva, Adhyāya 47 — Janamejaya’s Sarpa-satra: Vow, Preparation, and the Onset of the Serpent Offering
इत्युक्ता सानवद्याड़ी प्रत्युवाच मुनि तदा । जरत्कारुं जरत्कारुश्षिन्ताशोकपरायणा,उनके ऐसा कहनेपर अनिन््द्य सुन्दरी जरत्कारु भाईके कार्यकी चिन्ता और पतिके वियोगजनित शोकमें डूब गयी। उसका मुँह सूख गया, नेत्रोंमें आँसू छलक आये और हृदय काँपने लगा। फिर किसी प्रकार धैर्य धारण करके सुन्दर जाँघों और मनोहर शरीरवाली वह नागकन्या हाथ जोड़ गदगद वाणीमें जरत्कारु मुनिसे बोली--'धर्मज्ञ! आप सदा धर्ममें स्थित रहनेवाले हैं। मैं भी पत्नी-धर्ममें स्थित तथा आप प्रियतमके हितमें लगी रहनेवाली हूँ। आपको मुझ निरपराध अबलाका त्याग नहीं करना चाहिये। द्विजश्रेष्ठ! मेरे भाईने जिस उद्देश्यको लेकर आपके साथ मेरा विवाह किया था, मैं मन्दरभागिनी अबतक उसे पा न सकी। नागराज वासुकि मुझसे क्या कहेंगे? साधुशिरोमणे! मेरे कुटुम्बीजन माताके शापसे दबे हुए हैं। उन्हें मेरे द्वारा आपसे एक संतानकी प्राप्ति अभीष्ट थी, किंतु उसका भी अबतक दर्शन नहीं हुआ। आपसे पुत्रकी प्राप्ति हो जाय तो उसके द्वारा मेरे जाति-भाइयोंका कल्याण हो सकता है
ity uktā sānavadyāḍī pratyuvāca muniṃ tadā | jaratkāruṃ jaratkāruḥ śintāśokaparāyaṇā ||
ครั้นเขากล่าวดังนั้นแล้ว นางจรัตการุผู้มีอวัยวะงามไร้มลทิน ก็ถูกความกังวลต่อภารกิจของพี่ชายและความโศกจากการพรากสามีครอบงำ นางฝืนตั้งสติ ประนมมือ แล้วกล่าวด้วยเสียงสั่นสะท้านต่อมุนีชรัตการุว่า “ข้าแต่ผู้รู้ธรรม ผู้ตั้งมั่นในธรรมเสมอ! ข้าพเจ้าก็ยืนอยู่ในธรรมของภรรยา และมุ่งประโยชน์แก่ท่าน อย่าทอดทิ้งข้าพเจ้า—ผู้ไร้ความผิดและอ่อนกำลังเลย ข้าแต่พราหมณ์ผู้ประเสริฐ จุดหมายที่พี่ชายของข้าพเจ้าจัดการอภิเษกนี้ยังมิได้สำเร็จแก่ข้าพเจ้า แล้วพญานาควาสุกีจะตรัสแก่ข้าพเจ้าอย่างไร? ข้าแต่ยอดแห่งนักบำเพ็ญเพียร วงศ์ญาติของข้าพเจ้าถูกคำสาปของมารดากดทับ พวกเขาปรารถนาจะได้บุตรจากท่านผ่านข้าพเจ้า แต่ก็ยังไม่บังเกิด หากท่านได้บุตรแล้ว ด้วยบุตรนั้นเอง ความผาสุกของหมู่นาคผู้เป็นญาติพี่น้องของข้าพเจ้าจักบังเกิดได้”
तक्षक उवाच
Educational Q&A
The passage foregrounds dharma as role-based responsibility: the sage is urged to uphold marital and compassionate duty, while the wife emphasizes strī-dharma—steadfast loyalty and seeking the family’s welfare—so that a righteous union may produce a child who relieves a community burdened by a curse.
After a tense exchange, the Nāga maiden Jaratkāru, distressed that her brother’s purpose remains unfulfilled, implores her husband-sage Jaratkāru not to abandon her. She explains that her serpent kin, afflicted by their mother’s curse, depend on a son born from this marriage for their eventual welfare, and she fears Vāsuki’s reproach if the aim fails.