Adhyaya 37

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके १ श्लोक मिलाकर कुल २६ श्लोक हैं) हि ही बक। हि मा मम सप्तत्रिशो5्ध्याय: माताके शापसे बचनेके लिये हक कि आदि नागोंका परस्पर परामश सौतिरुवाच मातु: सकाशात्‌ त॑ शापं श्रुत्वा वै पन्नगोत्तम: । वासुकिश्चिन्तयामास शापो5यं न भवेत्‌ कथम्‌

เสาติกล่าวว่า—เมื่อได้ยินจากมารดาว่าคำสาปนั้นได้ตกแก่เหล่านาคแล้ว วาสุกิผู้เป็นนาคชั้นเลิศก็ถูกความกังวลครอบงำ เขาครุ่นคิดว่า “จะทำอย่างไรให้คำสาปนี้ไม่บังเกิดผล?”

Verse 2

ततः स मन्त्रयामास भ्रातृभि: सह सर्वश: । ऐरावतप्रभृतिभि: सर्वधर्मपरायणै:,तदनन्तर उन्होंने ऐरावत आदि सर्वधर्मपरायण बन्धुओंके साथ उस शापके विषयमें विचार किया

แล้วเขาก็ปรึกษาหารือกับพี่น้องทั้งหลายโดยรอบด้าน—มีไอราวตะเป็นต้น—ผู้ตั้งมั่นในธรรมทั้งปวง ร่วมกันพิจารณาเรื่องคำสาปและหนทางอันควรกระทำ

Verse 3

वायुकिरुवाच अयं शापो यथोद्दिष्टो विदितं वस्तथानघा: । तस्य शापस्य मोक्षार्थ मन्त्रयित्वा यतामहे

วาสุกิกล่าวว่า—“โอ้เหล่านาคผู้ปราศจากมลทิน! คำสาปนี้ตามที่มารดาได้ประกาศไว้ พวกท่านย่อมรู้กันแล้ว ดังนั้นเพื่อให้พ้นจากคำสาปนั้น เราจงร่วมปรึกษาและเพียรแสวงหาหนทางแก้ไขเถิด”

Verse 4

सर्वेषामेव शापानां प्रतिघातो हि विद्यते । नतु मात्राभिशप्तानां मोक्ष: क्वचन विद्यते

“คำสาปทั้งปวงย่อมมีทางต้านทานได้ แต่ผู้ที่ถูกมารดาสาปแล้ว ย่อมไม่มีความหลุดพ้นให้พบได้ ณ ที่ใดเลย”

Verse 5

अव्ययस्याप्रमेयस्य सत्यस्य च तथाग्रत: । शप्ता इत्येव मे श्रुत्वा जायते हृदि वेपथु:,अविनाशी, अप्रमेय तथा सत्यस्वरूप ब्रह्माजीके आगे माताने हमें शाप दिया है--यह सुनकर ही हमारे हृदयमें कम्प छा जाता है

“เพียงได้ยินว่า ‘พวกเราถูกสาปแล้ว’—ทั้งที่คำสาปนั้นถูกกล่าวต่อหน้าองค์ผู้ไม่เสื่อมสลาย ผู้ประมาณมิได้ และผู้เป็นสัจจะเอง—หัวใจของข้าก็สั่นสะท้าน”

Verse 6

नूनं सर्वविनाशो5यमस्माकं समुपागत: । न होतां सोडव्ययो देव: शपन्‍न्तीं प्रत्यषेधयत्‌,निश्चय ही यह हमारे सर्वगाशका समय आ गया है, क्योंकि अविनाशी देव भगवान्‌ ब्रह्माने भी शाप देते समय माताको मना नहीं किया

แน่แท้แล้ว กาลแห่งความพินาศสิ้นของพวกเรามาถึงแล้ว เพราะแม้เทวะผู้ไม่เสื่อมสลายก็ยังมิได้ห้ามมารดาเมื่อเธอเปล่งคำสาป—เมื่อคำสาปอันชอบธรรมถูกปล่อยออกไปแล้ว อำนาจของมันย่อมไม่อาจหลีกเลี่ยง

Verse 7

तस्मात्‌ सम्मन्त्रयामोड्द्य भुजजड्रानामनामयम्‌ | यथा भवेद्धि सर्वेषां मा न: कालो5त्यगादयम्‌

ฉะนั้น วันนี้เราจงปรึกษาหารือกันให้รอบคอบ ว่าจะรักษาความผาสุกและความปลอดภัยของเหล่าพญานาคทั้งปวงได้ด้วยวิธีใด อย่าให้กาลเวลานี้ล่วงไปโดยเปล่าประโยชน์ หากเราร่วมกันวางอุบาย ย่อมพบทางพ้นภัย—ดุจครั้งโบราณที่เหล่าเทวะค้นพบไฟซึ่งสูญหายและซ่อนอยู่ในถ้ำ

Verse 8

सर्व एव हि नस्तावद्‌ बुद्धिमन्तो विचक्षणा: । अपि मन्त्रयमाणा हि हेतुं पश्याम मोक्षणे

พวกเราทั้งหมดล้วนฉลาดและรอบรู้; แต่ถึงจะปรึกษากันแล้ว ก็ยังไม่เห็นเหตุหรือหนทางอันมั่นคงที่จะให้พ้นภัยได้

Verse 9

यथा स यज्ञो न भवेद्‌ यथा वापि पराभव: । जनमेजयस्य सर्पाणां विनाशकरणाय वै,सर्पोके विनाशके लिये आरम्भ होनेवाला जनमेजयका यज्ञ जिस प्रकार टल जाय अथवा जिस तरह उसमें विघ्न पड़ जाय, वह उपाय हमें सोचना चाहिये

เราต้องคิดอุบายให้ยัญพิธีของชนเมชยะ ซึ่งตั้งขึ้นเพื่อทำลายเหล่านาคนั้น มิให้เกิดขึ้นเลย หรือไม่ก็ให้ถูกขัดขวางจนล้มเหลว

Verse 10

सौतिरुवाच तथेत्युक्त्वा तत: सर्वे काद्रवेया: समागता: । समयं चक्रिरे तत्र मन्त्रबुद्धिविशारदा:

เสาติกล่าวว่า—ครั้นตอบว่า “เป็นเช่นนั้น” แล้ว บุตรทั้งหลายของกัทรูก็พร้อมใจกันมาชุมนุม ณ ที่นั้น ด้วยความชำนาญในคำปรึกษาและอุบายการเมือง พวกเขาจึงทำข้อตกลงร่วมกันและกำหนดแนวทางการกระทำ

Verse 11

एके तत्राब्रुवन्‌ नागा वयं भूत्वा द्विजर्षभा: । जनमेजयं तु भिक्षामो यज्ञस्ते न भवेदिति,उस समय वहाँ कुछ नागोंने कहा--“हमलोग श्रेष्ठ ब्राह्मण बनकर जनमेजयसे यह भिक्षा माँगें कि तुम्हारा यज्ञ न हो '

ครั้งนั้นพญานาคบางตนกล่าว ณ ที่นั้นว่า “เราจักแปลงกายเป็นพราหมณ์ผู้ประเสริฐ แล้วไปขอทานต่อพระเจ้าชนเมชัยว่า ‘ขออย่าให้ยัญพิธีของพระองค์บังเกิดขึ้นเลย’”

Verse 12

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागास्तत्र पण्डितमानिन: । मन्त्रिणोउस्य वयं सर्वे भविष्याम: सुसम्मता:,अपनेको बड़ा भारी पण्डित माननेवाले दूसरे नागोंने कहा--'हम सब लोग जनमेजयके विश्वासपात्र मन्त्री बन जायँगे

แล้วพญานาคอีกพวกหนึ่ง ผู้หลงตนว่าเป็นบัณฑิต กล่าวขึ้นว่า “พวกเราทั้งหมดจักเป็นเสนาบดีผู้เป็นที่ไว้วางพระทัย ได้รับความเห็นชอบและยกย่อง”

Verse 13

स नः प्रक्ष्यति सर्वेषु कार्येष्वर्थविनिश्चवयम्‌ । तत्र बुद्धि प्रदास्यामो यथा यज्ञो निवर्त्स्यति

แล้วพระองค์จักทรงไต่ถามพวกเราในกิจทั้งปวงเพื่อวินิจฉัยประโยชน์อันพึงได้; ครั้นถึงกาลนั้น เราจักถวายปัญญาอันทำให้ยัญพิธีต้องยุติลง มิอาจดำเนินต่อไปได้

Verse 14

स नो बहुमतान्‌ राजा बुद्धया बुद्धिमतां वर: । यज्ञार्थ प्रक्ष्यति व्यक्त नेति वक्ष्यामहे वयम्‌

เราจักดำรงอยู่ ณ ที่นั้นในฐานะผู้เป็นที่นับถือยิ่ง; ฉะนั้นพระเจ้าชนเมชัย ผู้ประเสริฐในหมู่ผู้มีปัญญา จักทรงไต่ถามความเห็นของเราเรื่องยัญพิธีเป็นแน่ แล้วเราจักกล่าวอย่างแจ่มชัดว่า “อย่าทรงประกอบยัญพิธีเลย”

Verse 15

दर्शयन्तो बहून्‌ दोषानू प्रेत्य चेह च दारुणान्‌ । हेतुभि: कारणैश्वैव यथा यज्ञो भवेन्न सः

เราจักแสดงด้วยเหตุผลและมูลเหตุให้ประจักษ์ว่า ยัญพิธีนั้นก่อโทษอันน่าสะพรึงมากมาย ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้า; ด้วยประการฉะนี้ ยัญพิธีนั้นย่อมไม่อาจตั้งอยู่และไม่บังเกิดขึ้นได้

Verse 16

अथवा य उपाध्याय: क्रतोस्तस्य भविष्यति । सर्पसत्रविधानज्ञो राजकार्यहिते रत:

หรือมิฉะนั้น อาจารย์ผู้เป็นประธานพิธีบูชายัญนั้น—ผู้รู้ระเบียบแห่งสรรพสัตร (พิธีบูชายัญงู) และอุทิศตนเพื่อกิจและประโยชน์ของพระราชา—ให้พญานาคไปกัดเขาเสีย เขาย่อมถึงความตาย ครั้นประธานพราหมณ์สิ้นแล้ว พิธีนั้น (กรตุ) ก็จักล่มสลายไปเอง

Verse 17

त॑ गत्वा दशतां कश्चिद्‌ भुजड़: स मरिष्यति । तस्मिन्‌ मृते यज्ञकारे क्रतु:ः स न भविष्यति

ให้พญานาคสักตนไปกัดเขา เขาย่อมตาย ครั้นผู้ประกอบยัญ (พราหมณ์ผู้ทำพิธี) ตายแล้ว กรตุ (พิธีบูชายัญ) นั้นย่อมไม่ดำเนินต่อไป

Verse 18

ये चान्ये सर्पसत्रज्ञा भविष्यन्त्यस्य चर्त्विज: । तांश्व सर्वान्‌ दशिष्याम: कृतमेवं भविष्यति

และพราหมณ์อื่นใดนอกจากอาจารย์—ผู้รู้ระเบียบแห่งสรรพสัตร และจักเป็นฤตวิช (พราหมณ์ผู้ประกอบพิธี) ในยัญนี้ของเขา—เราจักกัดพวกเขาทั้งสิ้น ดังนี้กิจของเราจักสำเร็จ

Verse 19

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागा धर्मात्मानो दयालव: । अबुद्धिरेषा भवतां ब्रह्महत्या न शोभनम्‌,यह सुनकर दूसरे धर्मात्मा और दयालु नागोंने कहा--'ऐसा सोचना तुम्हारी मूर्खता है। ब्रह्म-हत्या कभी शुभकारक नहीं हो सकती

ครั้นได้ฟังดังนั้น นาคอื่นผู้ตั้งมั่นในธรรมและเปี่ยมเมตตากล่าวว่า “ความคิดเช่นนี้เป็นความเขลา การฆ่าพราหมณ์ย่อมไม่งามเลย”

Verse 20

सम्यक्सद्धर्ममूला वै व्यसने शान्तिरुत्तमा । अधर्मात्तरता नाम कृत्स्नं व्यापादयेज्जगत्‌

ในยามวิบัติ หนทางสู่ความสงบอันประเสริฐยิ่ง คือการกระทำที่ตั้งมั่นอยู่บนรากแห่งสัทธรรมและดำเนินอย่างถูกต้อง แต่หากหวังหนีภัยด้วยการเพิ่มอธรรมซ้อนอธรรม ย่อมนำความพินาศมาสู่โลกทั้งปวง

Verse 21

अपरे त्वब्रुवन्‌ नागा: समिद्धं जातवेदसम्‌ । वर्षैनिवापयिष्यामो मेघा भूत्वा सविद्युत:

เหล่านาคอื่น ๆ กล่าวขึ้นว่า “เมื่อไฟบูชา—ชาตเวทัส—ถูกจุดขึ้นเพื่อพิธีบูชานาค เราจักแปลงกายเป็นเมฆพร้อมสายฟ้า แล้วดับมันด้วยสายฝนที่โปรยลงมา”

Verse 22

खुग्भाण्डं निशि गत्वा च अपरे भुजगोत्तमा: । प्रमत्तानां हरन्त्वाशु विघ्न एवं भविष्यति

ให้เหล่านาคผู้เลิศอื่น ๆ ไปที่นั่นยามราตรี แล้วฉวยเอาเครื่องประกอบพิธี—เช่น คุคู คุวา และภาชนะบูชา—จากเหล่าฤตวิชผู้หลับใหลอย่างประมาทโดยเร็ว; ด้วยวิธีนี้พิธีบูชาจักเกิดอุปสรรค

Verse 23

यज्ञे वा भुजगास्तस्मिज्छतशो5थ सहस्त्रश: । जनान्‌ दशन्तु वै सर्वे नैवं त्रासो भविष्यति,“अथवा उस यज्ञमें सभी सर्प जाकर सैकड़ों और हजारों मनुष्योंको डँस लें; ऐसा करनेसे हमारे लिये भय नहीं रहेगा

หรือไม่ก็ให้เหล่านาคทั้งปวงไปยังพิธีนั้น แล้วกัดผู้คนเป็นร้อยเป็นพัน; หากทำเช่นนี้ ความหวาดกลัวก็จักไม่เหลือแก่เรา

Verse 24

अथवा संस्कृतं भोज्यं दूषयन्तु भुजड़मा: । स्वेन मूत्रपुरीषेण सर्वभोज्यविनाशिना

หรือให้เหล่าภุชคทำให้อาหารที่ผ่านการชำระและเตรียมไว้สำหรับพิธีนั้นแปดเปื้อน ด้วยปัสสาวะและอุจจาระของตน—สิ่งโสมมที่ทำลายเสบียงอาหารทั้งปวง

Verse 25

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र ऋत्विजो5स्य भवामहे । यज्ञविघ्नं करिष्यामो दीयतां दक्षिणा इति

คนอื่น ๆ ณ ที่นั้นประกาศว่า “พวกเราคือฤตวิชผู้ประกอบพิธีของเขา เราจักก่ออุปสรรคแก่พิธีบูชา—ดังนั้นจงมอบทักษิณาเถิด”

Verse 26

अपरे त्वब्रुव॑स्तत्र जले प्रक्रीडितं नृूपम्‌

แต่คนอื่น ๆ กล่าว ณ ที่นั้นว่า พระราชาทรงสำราญพระทัยเล่นอยู่ในสายน้ำ

Verse 27

अपरे त्वब्रुवंस्तत्र नागा: पण्डितमानिन:

แล้วนาคอื่น ๆ ณ ที่นั้น ผู้สำคัญตนว่าเป็นบัณฑิต ก็กล่าวขึ้นว่า “เราจะจับพระเจ้าชนเมชัยแล้วกัดเสีย หากทำเช่นนั้น ทุกอย่างจะสำเร็จในบัดดล เมื่อพระราชานั้นสิ้นพระชนม์ รากเหง้าแห่งเคราะห์ร้ายของเราก็จะถูกตัดขาด”

Verse 28

दशामस्तं प्रगृह्माशु कृतमेवं भविष्यति । छिन्न मूलमनर्थानां मृते तस्मिन्‌ भविष्यति

“เราจับเขาโดยเร็วแล้วกัดเสีย เรื่องก็จะสำเร็จ เมื่อเขาตาย รากเหง้าแห่งเคราะห์ร้ายของเราจะถูกตัดขาด”

Verse 29

एषा नो नैछिकी बुद्धि: सर्वेषामीक्षणश्रव: । अथ यन्मन्यसे राजन टद्रुतं तत्‌ संविधीयताम्‌

“นี่คือมติอันแน่วแน่ของพวกเราทั้งปวง โอ้พญานาคผู้เลื่องชื่อด้วยสายตาและโสตอันแหลมคม บัดนี้ ข้าแต่พระราชา สิ่งใดที่พระองค์ทรงเห็นว่าชอบธรรม ก็ขอให้จัดการให้สำเร็จโดยเร็วเถิด”

Verse 30

इत्युक्त्वा समुदैक्षन्त वासुकिं पन्नगोत्तमम्‌ । वासुकिश्नापि संचिन्त्य तानुवाच भुजड्रमान्‌,यह कहकर वे सर्प नागराज वासुकिकी ओर देखने लगे। तब वासुकिने भी खूब सोच- विचारकर उन सर्पोंसे कहा--

ครั้นกล่าวดังนั้นแล้ว พวกเขาทั้งหมดก็หันไปมองวาสุกี ผู้เป็นยอดแห่งนาคทั้งหลาย ส่วนวาสุกีก็ใคร่ครวญโดยรอบคอบ แล้วจึงกล่าวแก่เหล่าภุชงคผู้เป็นใหญ่ทั้งนั้น

Verse 31

नैषा वो नैछिकी बुद्धिर्मता कर्तु भुजड़मा: । सर्वेषामेव मे बुद्धि: पन्नगानां न रोचते

เศษะกล่าวว่า “โอ้หมู่นาคทั้งหลาย! มติที่พวกเจ้าตั้งไว้ในใจนั้นไม่สมควรนำไปปฏิบัติ และเช่นเดียวกัน ความเห็นของเราก็มิอาจเป็นที่พอใจแก่พญางูทั้งปวงได้”

Verse 32

कि तत्र संविधातव्यं भवतां स्याद्धितं तु यत्‌ । श्रेय:प्रसाधनं मन्‍्ये कश्यपस्य महात्मन:

“ถ้าเช่นนั้น ในสถานการณ์นี้ควรทำสิ่งใดจึงจะเป็นประโยชน์แท้แก่พวกเจ้า? ตามความเห็นของเรา หนทางอันประเสริฐเพื่อความผาสุกคือการทำให้มหาฤๅษีกัศยปผู้มีจิตใหญ่พอพระทัย”

Verse 33

ज्ञातिवर्गस्य सौहार्दादात्मनश्व भुजज्भमा: । न च जानाति मे बुद्धि: किंचित्‌ कर्तु वचो हि व:

เศษะกล่าวว่า “โอ้พญางูผู้ประเสริฐ! ด้วยความรักต่อหมู่ญาติของเรา และด้วยคำนึงถึงประโยชน์ของตนเอง ปัญญาของเราก็มิอาจเห็นหนทางใดที่จะกระทำตามถ้อยคำของพวกเจ้าได้”

Verse 34

मया हीद॑ विधातव्यं भवतां यद्धितं भवेत्‌ । अनेनाहं भृशं तप्ये गुणदोषौ मदाश्रयौ

“เราจำต้องกระทำสิ่งนั้นเท่านั้นซึ่งเป็นประโยชน์แท้แก่พวกเจ้า ด้วยเหตุนี้เราจึงร้อนรุ่มยิ่งนัก เพราะเราเป็นผู้ใหญ่ในหมู่พวกเจ้า ภาระแห่งคุณและโทษทั้งปวงย่อมอาศัยอยู่ที่เรา”

Verse 37

इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि आस्तीकपर्वणि वासुक्यादिमन्त्रणे सप्तत्रिंशो 5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत आदिपर्वके अन्तर्गत आस्तीकपर्वमें वायुकि आदि नागोंकी मन्त्रणा नामक सैतीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ดังนี้ ในศรีมหาภารตะ อาทิปัรวะ ภาคอาสตีกะ บทที่สามสิบเจ็ด อันมีนามว่า “การปรึกษาของวาสุกีและหมู่นาคทั้งหลาย” ก็สิ้นสุดลง

Verse 83

यथा नष्ट पुरा देवा गुढमग्निं गुहागतम्‌ । इसलिये आज हमें अच्छी तरह विचार कर लेना चाहिये कि किस उपायसे हम सभी नाग कुशलपूर्वक रह सकते हैं। अब हमें व्यर्थ समय नहीं गँवाना चाहिये। हमलोगोंमें प्राय: सब नाग बुद्धिमान्‌ और चतुर हैं। यदि हम मिल-जुलकर सलाह करें तो इस संकटसे छूटनेका कोई उपाय ढूँढ़ निकालेंगे; जैसे पूर्वकालमें देवताओंने गुफामें छिपे हुए अग्निको खोज निकाला था

เศษะกล่าวว่า “ดังครั้งโบราณเหล่าเทพได้ค้นพบไฟที่ซ่อนเร้นซึ่งเข้าไปอยู่ในถ้ำ ฉันใด บัดนี้เราก็พึงไตร่ตรองให้รอบคอบถึงอุบายที่ทำให้เหล่านาคทั้งปวงดำรงอยู่อย่างปลอดภัยฉันนั้น อย่าได้ปล่อยเวลาให้สูญเปล่า ในหมู่เราส่วนมากล้วนมีปัญญาและไหวพริบ หากร่วมกันปรึกษา ย่อมจักพบหนทางพ้นจากวิกฤตนี้ได้แน่”

Verse 256

वश्यतां च गतोडसौ न: करिष्यति यथेप्सितम्‌ । इसके बाद अन्य सर्पोने कहा--“हम उस यज्ञमें ऋत्विज हो जायँगे और यह कहकर कि हमें मुँहमाँगी दक्षिणा दो” यज्ञमें विघ्न खड़ा कर देंगे। उस समय राजा हमारे वशमें पड़कर जैसी हमारी इच्छा होगी

เศษะกล่าวว่า “บัดนี้เขาตกอยู่ใต้อำนาจของเราแล้ว เขาจะกระทำตามที่เราปรารถนาทุกประการ” แล้วนาคอื่น ๆ กล่าวเสริมว่า “เราจะเข้าไปเป็นฤตวิชในยัญนั้น และกล่าวว่า ‘จงให้ทักษิณาตามใจเราปรารถนา’ แล้วก่อกวนให้พิธีติดขัด ครั้นนั้นพระราชาผู้ถูกเราครอบงำย่อมทำตามความประสงค์ของเรา”

Verse 266

गृहमानीय बध्नीम: क्रतुरेवं भवेज्न सः । फिर अन्य नाग बोले--“जब राजा जनमेजय जल-क्रीड़ा करते हों, उस समय उन्हें वहाँसे खींचकर हम अपने घर ले आवें और बाँधकर रख लें। ऐसा करनेसे वह यज्ञ होगा ही नहीं'--

เศษะกล่าวว่า “เมื่อพระราชาชนเมชยะกำลังเริงเล่นอยู่ในน้ำ เราจงฉวยจับพระองค์ ณ ที่นั้น ลากออกมาจากที่นั้นไปยังที่พำนักของเรา แล้วมัดไว้ให้แน่น หากทำเช่นนี้ ยัญนั้นย่อมไม่อาจเกิดขึ้นได้เลย”