Shloka 28
सुभद्राहरणम्
Subhadrā-haraṇa: Arjuna’s Taking of Subhadrā and the Dvārakā Assembly’s Response
वनवासो गमिष्यामि समयो होष न: कृत: । इसके बाद अर्जुनने धर्मराजसे कहा--'प्रभो! मैंने आपको द्रौपदीके साथ देखकर पहलेके निश्चित नियमको भंग किया है; अत: आप इसके लिये मुझे प्रायश्रित्त करनेकी आज्ञा दीजिये। मैं वनवासके लिये जाऊँगा; क्योंकि हमलोगोंमें यह शर्त हो चुकी है” || २७ न्् इत्युक्तो धर्मराजस्तु सहसा वाक्यमप्रियम्,अर्जुनके मुखसे सहसा यह अप्रिय वचन सुनकर धर्मराज शोकातुर होकर लड़खड़ाती हुई वाणीमें बोले--'ऐसा क्यों करते हो?” इसके बाद राजा युधिष्ठिर धर्ममर्यादासे कभी च्युत न होनेवाले अपने भाई गुडाकेश धनंजयसे फिर दीन होकर बोले--“अनघ! यदि तुम मुझको प्रमाण मानते हो, तो मेरी यह बात सुनो--
vaiśampāyana uvāca |
vanavāso gamiṣyāmi samayo hoṣa naḥ kṛtaḥ |
ity ukto dharmarājas tu sahasā vākyam apriyam |
śokāturo yudhiṣṭhiraḥ skhalitayā vācā pratyuvāca—“evaṃ kim ācarasi?” |
atha sa rājā yudhiṣṭhiraḥ dharmamaryādāsu kadācana acyutaṃ bhrātaraṃ guḍākeśaṃ dhanañjayaṃ punaḥ dīnaḥ uvāca—“anagha! yadi tvaṃ māṃ pramāṇaṃ manyase, tarhi mama etad vacanaṃ śṛṇu—”
ไวศัมปายนะกล่าวว่า “ข้าพเจ้าจะไปอยู่ป่า เพราะนี่คือข้อตกลงที่พวกเราได้ทำไว้แล้ว” ครั้นกล่าวดังนั้น อรชุนจึงทูลธรรมราชว่า “ข้าแต่พระองค์ เมื่อข้าพระองค์ได้เห็นพระองค์อยู่กับเทวีเทราปที ข้าพระองค์ได้ล่วงละเมิดกฎที่กำหนดไว้แต่ก่อน ขอพระองค์โปรดอนุญาตให้ข้าพระองค์ทำการไถ่โทษเถิด ข้าพระองค์ขอเลือกการออกไปอยู่ป่าเป็นการชดใช้ เพราะเงื่อนไขนั้นได้ตกลงกันไว้ในหมู่เราแล้ว” เมื่อทรงได้ยินถ้อยคำอันฉับพลันและไม่น่าฟังจากปากอรชุน พระเจ้ายุธิษฐิระผู้เป็นธรรมราชทรงเศร้าโศก ตรัสด้วยเสียงสั่นว่า “เหตุใดเจ้าจึงทำเช่นนี้?” แล้วกษัตริย์ผู้ไม่เคยล่วงพ้นขอบเขตแห่งธรรมะก็ตรัสอย่างอ่อนน้อมต่อพี่น้องของพระองค์ คือกุฑาเกศะ ธนัญชัยว่า “ผู้ไร้มลทินเอ๋ย หากเจ้าถือเราเป็นหลักฐานและผู้ชี้ขาด ก็จงฟังถ้อยคำของเราเถิด”
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights rigorous accountability to agreed rules (samaya) and the ethical impulse to atone (prāyaścitta) even for unintended transgression, while also showing that dharma includes compassionate discernment—Yudhiṣṭhira questions whether strict self-punishment is truly required when guided by rightful authority.
Arjuna tells Yudhiṣṭhira he will undertake forest-exile because he believes he has broken a prior stipulation after seeing Yudhiṣṭhira with Draupadī. Yudhiṣṭhira, distressed, asks why Arjuna would do this and begins to counsel him, invoking his own authority and dharma-bound judgment.