Shloka 49
Gaṅgādvāra-tīrtha, Ulūpī-saṃvāda, and Arjuna’s Dharma-Deliberation (गङ्गाद्वार-तीर्थम्, उलूपी-संवादः)
(चातुर्वर्ण्यसमाकीर्ण मान्यै: शिल्पिभिरावृतम् । उपयोगसमर्थश्व सर्वद्रव्यै: समावृतम् ।। नित्यमार्यजनोपेतं नरनारीगणैर्युतम् । मत्तवारणसम्पूर्ण गोभिरुष्टै: खरैरजै: ।। सर्वदाभिगतं सद्धिः कारितं विश्वकर्मणा । तत् त्रिविष्टपसंकाशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ।। पुरी सर्वगुणोपेतां निर्मितां विश्वकर्मणा | पौरवाणामधिपति: कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: ।। कृतमड़लसत्कारो ब्राह्मणैवेंदपारगै: । द्वैपायनं पुरस्कृत्य धौम्यस्यानुमते स्थित: ।। भ्रातृभि: सहितो राजन् केशवेन सहाभिभू: । तोरणद्वारसुमुखं द्वात्रिंशदद्वारसंयुतम् ।। वर्धमानपुरद्धारं प्रविवेश महाद्युति: । शड्खदुन्दुभिनिर्घोषा: श्रूयन्ते बहवो भूशम् ।। जयेति ब्राह्मणगिर: श्रूयन्ते च सहस्रश: । संस्तूयमानो मुनिभि: सूतमागधवन्दिभि: |। औपवाह्ागतो राजा राजमार्गमतीत्य च । कृतमड्लसत्कारं प्रविवेश गृहोत्तमम् ।। प्रविश्य भवनं राजा सत्कारैरभिपूजित: । पूजयामास विप्रेन्द्रान केशवेन यथाक्रमम् ।। ततस्तु राष्ट्र नगरं नरनारीगणायुतम् । गोधनैश्व समाकीर्ण सस्यवृद्धिस्तदाभवत् ।।) वह नगर चारों वर्णोके लोगोंसे ठसाठस भरा था। माननीय शिल्पी वहाँ निवास करते थे। वह पुरी उपभोगमें आनेवाली समस्त सामग्रियोंसे सम्पन्न थी। वहाँ सदा श्रेष्ठ पुरुष रहा करते थे। असंख्य नर-नारी उस नगरकी शोभा बढ़ाते थे। वहाँ मतवाले हाथी, ऊँट, गायें, बैल, गदहे और बकरे आदि पशु भी सदा मौजूद रहते थे। विश्वकर्माद्वारा बनायी हुई उस पुरीमें सदा साधु-महात्माओंका समागम होता था। वह इन्द्रप्रस्थ नगर स्वर्गके समान शोभा पाता था। राजन! कौरवराज महातेजस्वी कुन्तीनन्दन युधिष्ठिरने वेदोंके पारंगत विद्वान् ब्राह्मणोंद्वारा मंगल-कृत्य कराकर द्वैपायन व्यासको आगे करके धौम्य मुनिकी सम्मतिके अनुसार भाइयों तथा भगवान् श्रीकृष्णके साथ बत्तीस दरवाजोंसे युक्त तोरणद्वारके सामने आकर वर्धमान नामक नगरद्वारमें प्रवेश किया। उस समय शंख और नगारोंकी आवाज बड़े जोर-जोरसे सुनायी देती थी। सहस्ौरों ब्राह्मणोंके मुखसे निकले हुए जयघोषका श्रवण होता था। मुनि तथा सूत, मागध और बन्दीजन राजाकी स्तुति कर रहे थे। राजा युधिष्ठिर हाथीपर बैठे हुए थे। उन्होंने राजमार्गको पार करके एक उत्तम भवनमें प्रवेश किया, जहाँ मांगलिक कृत्य सम्पन्न किया गया था। उस भवनमें प्रवेश करके भाँति-भाँतिके सत्कारोंसे सम्मानित हो राजा युधिष्ठिरने भगवान् श्रीकृष्णके साथ क्रमश: सभी शेष ब्राह्मणोंका पूजन किया। तदनन्तर अगणित नर-नारियोंसे सुशोभित वह राष्ट्र और नगर गोधनसे सम्पन्न हो गया और दिनोंदिन खेतीकी वृद्धि होने लगी। तेषां पुण्यजनोपेतं राष्ट्रमाविशतां महत् । पाण्डवानां महाराज शकश्चत् प्रीतिरवर्धत,महाराज! पुण्यात्मा मनुष्योंसे भरे हुए उस महानू् राष्ट्रमें प्रवेश करनेके बाद पाण्डवोंकी प्रसन्नता निरन्तर बढ़ती गयी
cāturvarṇya-samākīrṇaṁ mānyaiḥ śilpibhir āvṛtam | upayoga-samarthaṁ ca sarva-dravyaiḥ samāvṛtam || nityam ārya-janopetaṁ nara-nārī-gaṇair yutam | matta-vāraṇa-sampūrṇaṁ gobhir uṣṭraiḥ kharaiḥ ajaiḥ || sarvadābhigataṁ sādhuḥ kāritaṁ viśvakarmaṇā | tat trivisṭapa-saṅkāśam indraprasthaṁ vyarocat || purī sarva-guṇopetāṁ nirmitāṁ viśvakarmaṇā | pauravāṇām adhipatiḥ kuntī-putro yudhiṣṭhiraḥ || kṛta-maṅgala-satkāro brāhmaṇair veda-pāragaiḥ | dvaipāyanaṁ puraskṛtya dhaumyasya anumate sthitaḥ || bhrātṛbhiḥ sahito rājan keśavena sahābhibhūḥ | toraṇa-dvāra-sumukhaṁ dvātriṁśad-dvāra-saṁyutam || vardhamāna-pura-dvāraṁ praviveśa mahā-dyutiḥ | śaṅkha-dundubhi-nirghoṣāḥ śrūyante bahavo bhūśam || jaya iti brāhmaṇa-giraḥ śrūyante ca sahasraśaḥ | saṁstūyamāno munibhiḥ sūta-māgadha-vandibhiḥ || aupavāhāgato rājā rāja-mārgam atītya ca | kṛta-maṅgala-satkāraṁ praviveśa gṛhottamam || praviśya bhavanaṁ rājā satkārair abhipūjitaḥ | pūjayāmāsa viprendrān keśavena yathākramam || tatas tu rāṣṭra-nagaraṁ nara-nārī-gaṇāyutam | godhanaiś ca samākīrṇaṁ sasya-vṛddhis tadābhavat || teṣāṁ puṇya-janopetaṁ rāṣṭram āviśatāṁ mahat | pāṇḍavānāṁ mahārāja sukhaṁ ca prītir avardhata ||
วายุกล่าวว่า—นครนั้นแน่นขนัดด้วยผู้คนแห่งทั้งสี่วรรณะ และมีช่างฝีมือผู้ทรงเกียรติพำนักอยู่โดยรอบ อุดมด้วยสิ่งของทุกอย่างอันควรแก่การใช้สอยและเสพสุข ผู้มีคุณธรรมและผู้สูงศักดิ์ปรากฏอยู่เสมอ ชายหญิงนับไม่ถ้วนเพิ่มพูนความรุ่งเรือง ทั้งยังมีช้างคึกคะนองและฝูงโคมากมาย พร้อมด้วยอูฐ ลา และแพะเป็นอันมาก นครนั้นซึ่งวิศวกรรมันสร้างไว้ มีนักบวชและผู้ทรงศีลมาเยือนมิได้ขาด จึงทำให้อินทรปรัสถ์ส่องประกายดุจสวรรค์ ข้าแต่พระราชา! ยุธิษฐิระ โอรสแห่งกุนตี ผู้เป็นใหญ่ในหมู่ปุรวะ ครั้นให้พราหมณ์ผู้เชี่ยวชาญพระเวทประกอบพิธีมงคลแล้ว ตั้งทไวปายนะวยาสไว้เบื้องหน้า และด้วยความยินยอมของท้าวธาวมยะ จึงเสด็จพร้อมพี่น้องและเกศวะไปยังประตูอันโอ่อ่ามีซุ้มโค้งและสามสิบสองบาน แล้วเสด็จผ่านประตูเมืองชื่อ ‘วรรธมานะ’ ในกาลนั้นเสียงสังข์และกลองทุนนุภีดังกึกก้อง พราหมณ์นับพันเปล่งเสียง “ชัย!” เหล่าฤๅษี นักขับสรรเสริญ สุตะ มาคธะ และผู้สรรเสริญทั้งหลายต่างสดุดีพระองค์ พระราชาทรงช้างข้ามถนนหลวง แล้วเสด็จเข้าสู่คฤหาสน์อันประเสริฐซึ่งจัดพิธีต้อนรับมงคลไว้ ครั้นเข้าไปแล้วได้รับการถวายเกียรติยศนานาประการ จึงทรงบูชาพราหมณ์ผู้เป็นเลิศตามลำดับ พร้อมกับเกศวะ ต่อจากนั้น แว่นแคว้นและนครซึ่งประดับด้วยชายหญิงนับไม่ถ้วนก็มั่งคั่งด้วยโคทรัพย์ และความอุดมแห่งพืชผลเพิ่มพูนวันแล้ววันเล่า เมื่อปาณฑพทั้งหลายเข้าสู่แผ่นดินอันใหญ่ที่เต็มด้วยผู้มีบุญ ความปีติยินดีของพวกเขาก็เจริญขึ้นไม่ขาดสาย
वायुदेव उवाच
Educational Q&A
A righteous polity is portrayed as one grounded in ordered social cooperation (all varṇas and skilled artisans), reverence for sacred learning (Brāhmaṇas and sages), and proper auspicious rites. Prosperity—cattle-wealth, thriving agriculture, and public contentment—is shown as the natural fruit of dharmic governance and respectful integration of religious and civic life.
Vāyu describes the splendor and completeness of Indraprastha, built by Viśvakarman. Yudhiṣṭhira, accompanied by his brothers and Kṛṣṇa, enters the city through the Vardhamāna gate after auspicious rites led by Veda-learned Brāhmaṇas, with Vyāsa honored in front and Dhaumya’s approval. Amid conches, drums, victory-cries, and praises by sages and bards, he proceeds to a mansion and performs worship and honors; afterward the realm flourishes with people, cattle, and increasing crops.