और्वोपाख्यानम्
Aurva Episode: Restoration of Sight and Restraint of World-Destructive Anger
देवेषु गड्जा गन्धर्व प्राप्रोत्यलकनन्दताम् | तथा पितृन् वैतरणी दुस्तरा पापकर्मभि: । गड्जा भवति वै प्राप्य कृष्णद्वैपायनोडब्रवीत्,प्राचीन कालमें हिमालयके स्वर्णशिखरसे निकली हुई गंगा सात धाराओंमें विभक्त हो समुद्रमें जाकर मिल गयी हैं। जो पुरुष गंगा, यमुना, प्लक्षकी जड़से प्रकट हुई सरस्वती, रथस्था, सरयू, गोमती और गण्डकी--इन सात नदियोंका जल पीते हैं, उनके पाप तत्काल नष्ट हो जाते हैं। ये गंगा बड़ी पवित्र नदी हैं। एकमात्र आकाश ही इनका तट है। गन्धर्व! ये आकाशकभमार्गसे विचरती हुई गंगा देवलोकमें अलकनन्दा नाम धारण करती हैं। ये ही वैतरणी होकर पितृलोकमें बहती हैं। वहाँ पापियोंके लिये इनके पार जाना अत्यन्त कठिन होता है। इस लोकमें आकर इनका नाम गंगा होता है। यह श्रीकृष्णद्वैपायन व्यासजीका कथन है
deveṣu gaṅgā gandharva prāpnoty alakanandatām | tathā pitṝn vaitaraṇī dustarā pāpakarmabhiḥ | gaṅgā bhavati vai prāpya kṛṣṇadvaipāyano 'bravīt ||
อรชุนกล่าวว่า “โอ้คันธรรพะ แม่น้ำคงคาที่เคลื่อนไหลอยู่ท่ามกลางเหล่าเทพ ในแดนสวรรค์นั้นมีนามว่า ‘อลกนันทา’ ครั้นถึงโลกบรรพชนก็เป็น ‘ไวตระณี’—ยากยิ่งจะข้ามสำหรับผู้แบกบาปกรรมไว้ เมื่อมาสู่โลกนี้จึงเรียกว่า ‘คงคา’ ดังนี้คือถ้อยคำของกฤษณทไวปายนะ (วยาสะ)”
अजुन उवाच
The verse links moral conduct to one’s posthumous experience: the same sacred river is beneficent and purifying, yet becomes ‘hard to cross’ as Vaitaraṇī for those weighed down by sinful actions—implying that ethical life (dharma) shapes one’s passage beyond death.
Arjuna addresses a Gandharva and reports a traditional teaching attributed to Vyāsa: Gaṅgā bears different names and functions across realms—Alakanandā among the gods, Vaitaraṇī in the ancestral world, and Gaṅgā on earth—framing her as a cosmic river spanning heaven, ancestor-realm, and the human world.