Shloka 16
Drupada’s Putrakāmeṣṭi: The Sacrificial Birth of Dhṛṣṭadyumna and Kṛṣṇā
(महतोऊत्र स्त्रियं कामाद बाधितां त्राहि मामपि । धर्मार्थकाममोक्षेषु दयां कुर्वन्ति साधव: ।। तं तु धर्ममिति प्राहुर्मुन॒यो धर्मवत्सला: । दिव्यज्ञानेन पश्यामि अतीतानागतानहम् ।। तस्माद् वक्ष्यामि व: श्रेय आसन्न॑ सर उत्तमम् | अद्यासाद्य सर: स्नात्वा विश्रम्य च वनस्पतौ ।। व्यासं कमलपत्राक्षं दृष्टवा शोक॑ विहास्यथ ।। धार्तराष्ट्राद् विवासश्व दहनं वारणावते । त्राणं च विदुरात् तुभ्यं विदितं ज्ञानचक्षुषा ।। आवासे शालिहोत्रस्य स च वासं विधास्यति । वर्षवातातपसह: अयं पुण्यो वनस्पति: ।। पीतमात्रे तु पानीये क्षुत्पिपासे विनश्यतः । तपसा शालिहोत्रेण सरो वक्षश्न निर्मित: ।। कादम्बा: सारसा हंसा: कुरर्य: कुररै:ः सह | रुवन्ति मधुरं गीत॑ गान्धर्वस्वनमिश्रितम् ।। “मैं महती कामवेदनासे पीड़ित एक नारी हूँ, अतः आप मेरी भी रक्षा कीजिये। साधु पुरुष धर्म, अर्थ, काम और मोक्षकी सिद्धिके सभी पुरुषार्थोके लिये शरणागतोंपर दया करते हैं। धर्मानुरागी महर्षि दयाको ही श्रेष्ठ धर्म मानते हैं। मैं दिव्य ज्ञानससे भूत और भविष्यकी घटनाओंको देखती हूँ। अतः आपलोगोंके कल्याणकी बात बता रही हूँ। यहाँसे थोड़ी ही दूरपर एक उत्तम सरोवर है। आपलोग आज वहाँ जाकर उस सरोवरमें स्नान करके वृक्षके नीचे विश्राम करें। कुछ दिन बाद कमलनयन व्यासजीका दर्शन पाकर आपलोग शोकमुक्त हो जायँगे। दुर्योधनके द्वारा आपलोगोंका हस्तिनापुरसे निकाला जाना, वारणावत नगरमें जलाया जाना और विदुरजीके प्रयत्नसे आप सब लोगोंकी रक्षा होनी आदि बातें उन्हें ज्ञानदृष्टिसे ज्ञात हो गयी हैं। वे महात्मा व्यास शालिहोत्र मुनिके आश्रममें निवास करेंगे। उनके आश्रमका वह पवित्र वृक्ष सर्दी, गर्मी और वर्षाको अच्छी तरह सहनेवाला है। वहाँ केवल जल पी लेनेसे भूख-प्यास दूर हो जाती है। शालिहोत्र मुनिने अपनी तपस्यद्वारा पूर्वोक्त सरोवर और वृक्षका निर्माण किया है। वहाँ कादम्ब, सारस, हंस, कुररी और कुरर आदि पक्षी संगीतकी ध्वनिसे मिश्रित मधुर गीत गाते रहते हैं'। वैशम्पायन उवाच तस्यास्तदू वचन श्रुत्वा कुन्ती वचनमत्रवीत् । युधिष्ठिरं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् ।। वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! हिडिम्बाका यह वचन सुनकर कुन्तीदेवीने सम्पूर्ण शास्त्रोंमें पारंगत परम बुद्धिमान् युधिष्ठिससे इस प्रकार कहा। कुन्त्युवाच त्वं हि धर्मभृतां श्रेष्ठ मयोक्ते शूणु भारत । राक्षस्येषा हि वाक्येन धर्म वदति साधु वै ।। भावेन दुष्टा भीम॑ सा कि करिष्यति राक्षसी । भजतां पाण्डवं वीरमपत्यार्थ यदीच्छसि ।।) कुन्ती बोली--धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ भारत! मैं जो कहती हूँ, उसे तुम सुनो; यह राक्षसी अपनी वाणीद्वारा तो उत्तम धर्मका ही प्रतिपादन करती है। यदि इसकी हार्दिक भावना भीमसेनके प्रति दूषित हो, तो भी यह उनका क्या बिगाड़ लेगी? अतः यदि तुम्हारी सम्मति हो तो यह संतानके लिये कुछ कालतक मेरे वीर पुत्र पाण्डुनन्दन भीमसेनकी सेवामें रहे। युधिछिर उवाच एवमेतद् यथा<>त्थ त्वं हिडिम्बे नात्र संशय: । स्थातव्यं तु त्वया सत्ये यथा ब्रूयां सुमध्यमे,युधिष्ठिर बोले--हिडिम्बे! तुम जैसा कह रही हो, वह सब ठीक है; इसमें संशय नहीं है। परंतु सुमध्यमे! मैं जैसे कहूँ, उसी प्रकार तुम्हें सत्यपर स्थिर रहना चाहिये
yudhiṣṭhira uvāca |
mahato 'tra striyaṁ kāmād bādhitāṁ trāhi mām api |
dharmārthakāmamokṣeṣu dayāṁ kurvanti sādhavaḥ ||
taṁ tu dharmam iti prāhur munayo dharmavatsalāḥ |
divyajñānena paśyāmi atītānāgatān aham ||
tasmād vakṣyāmi vaḥ śreya āsannaṁ sara uttamam |
adya āsādya saraḥ snātvā viśramya ca vanaspatau ||
vyāsaṁ kamalapatrākṣaṁ dṛṣṭvā śokaṁ vihāsyatha |
dhārtarāṣṭrād vivāsaś ca dahanaṁ vāraṇāvate ||
trāṇaṁ ca vidurāt tubhyaṁ viditaṁ jñānacakṣuṣā |
āvāse śālihotrasya sa ca vāsaṁ vidhāsyati ||
varṣavātātapasaha ayaṁ puṇyo vanaspatiḥ |
pītamātre tu pānīye kṣutpipāse vinaśyataḥ ||
tapasā śālihotreṇa saro vṛkṣaś ca nirmitaḥ |
kādambāḥ sārasā haṁsāḥ kuraryaḥ kuraraiḥ saha |
ruvanti madhuraṁ gītaṁ gāndharvasvanamiśritam ||
yudhiṣṭhira uvāca |
evam etad yathāttha tvaṁ hiḍimbe nātra saṁśayaḥ |
sthātavyaṁ tu tvayā satye yathā brūyāṁ sumadhyame ||
ยุธิษฐิระกล่าวว่า “จงคุ้มครองข้าด้วย—ที่นี่มีสตรีผู้ถูกแรงกำหนัดครอบงำยืนอยู่ สัตบุรุษย่อมเมตตาผู้มาขอพึ่ง เพื่อความสำเร็จแห่งเป้าหมายทั้งปวงของมนุษย์ คือ ธรรมะ อรรถะ กามะ และโมกษะ เหล่ามุนีผู้รักธรรมะประกาศว่า เมตตานั่นเองคือธรรมะ ด้วยญาณทิพย์ข้าย่อมเห็นทั้งอดีตและอนาคต เพราะฉะนั้น ข้าจะบอกสิ่งอันเป็นมงคลแก่พวกท่าน ไม่ไกลจากที่นี่มีสระอันประเสริฐ วันนี้จงไปที่นั่น อาบน้ำในสระ แล้วพักใต้ต้นไม้ ไม่นานนักเมื่อได้เห็นวยาสผู้มีเนตรดุจกลีบบัว ท่านทั้งหลายจะสลัดความโศกได้ เขารู้ด้วยจักษุแห่งญาณแล้วถึงการเนรเทศของพวกท่านโดยเหล่าธารตราษฏระ ความพยายามเผาพวกท่านที่วารณาวต และการรอดพ้นด้วยวิธุระ เขาจะพำนัก ณ อาศรมของฤๅษีศาลิโหตร ที่นั่นมีต้นไม้ศักดิ์สิทธิ์ทนฝน ลม และแดด เพียงดื่มน้ำของมัน ความหิวและความกระหายก็สงบ ด้วยตบะของศาลิโหตร สระและต้นไม้นั้นจึงบังเกิด ที่นั่นนกกาดัมพะ นกกระเรียน หงส์ และนกออสเปรย์ พร้อมทั้งกุรรระ ขับขานเพลงหวานด้วยเสียงผสานประหนึ่งดนตรีคันธรรพ์” ไวศัมปายนะเล่าว่า ครั้นกุนตีได้ฟังถ้อยคำของหิฑิมพาแล้ว จึงกล่าวแก่ยุธิษฐิระผู้ทรงปัญญาและชำนาญศาสตราทั้งปวงว่า “โอ้ภารตะ ท่านเป็นยอดแห่งผู้ทรงธรรม จงฟังคำข้า รากษสีผู้นี้กล่าวด้วยวาจาถึงธรรมอันดี แม้ใจนางจะคิดร้ายต่อภีมะ นางจะทำอันใดแก่เขาได้เล่า? เพราะฉะนั้น หากท่านเห็นชอบ เพื่อให้ได้บุตร ขอให้นางอยู่รับใช้ภีมเสนะบุตรผู้กล้าของข้าชั่วกาลหนึ่ง” ยุธิษฐิระตอบว่า “หิฑิมพา เป็นดังที่เจ้ากล่าวจริง ไร้ข้อสงสัย แต่เจ้าจงตั้งมั่นในสัตย์ และกระทำตามที่เราสั่งทุกประการ โอ้ผู้มีเอวอรชร”
युधिछिर उवाच
Educational Q&A
Compassion (dayā) toward one who seeks protection is presented as a central expression of dharma, harmonizing all four human aims (dharma, artha, kāma, mokṣa). Alongside this ethical claim, the verse stresses satya—steadfastness in truth and obedience to a righteous directive—as the condition for trust and moral order.
In the Hiḍimbā episode, prophetic knowledge is voiced: the Pāṇḍavas’ exile, the Vāraṇāvata arson plot, and their rescue through Vidura are foreseen, and guidance is given to go to a nearby sacred lake and rest under a wondrous tree connected with the sage Śālihotra. Yudhiṣṭhira then affirms the truth of what Hiḍimbā says and instructs her to remain firm in truth and follow his command.