Shloka 48
Droṇa’s Ācārya-Dakṣiṇā: Capture of Drupada and Division of Pāñcāla (द्रोण-आचार्यदक्षिणा)
ततो दुर्योधनस्तत्र हृदयेन हसन्निव | कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यते पुरुषाधम:,उस पापात्माका हृदय छूरेके समान तीखा था; परंतु बातें वह ऐसी करता था, मानो उनसे अमृत झर रहा हो। वह सगे भाई और हितैषी सुहृदकी भाँति स्वयं भीमसेनके लिये भाँति-भाँतिके भक्ष्य पदार्थ परोसने लगा। भीमसेन भोजनके दोषसे अपरिचित थे; अतः दुर्योधनने जितना परोसा, वह सब-का-सब खा गये। यह देख नीच दुर्योधन मन-ही-मन हँसता हुआ-सा अपने-आपको कृतार्थ मानने लगा
tato duryodhanas tatra hṛdayena hasann iva | kṛtakṛtyam ivātmānaṃ manyate puruṣādhamaḥ ||
ครั้งนั้นท้าวทุรโยธน์ ณ ที่นั้น ราวกับหัวเราะอยู่ในดวงใจ—บุรุษผู้ต่ำช้า—ก็สำคัญตนว่าได้บรรลุสิ่งที่มุ่งหมายแล้ว. ภายในใจของเขาแหลมคมดุจคมมีด แต่ภายนอกกลับกล่าววาจาหวานราวกับหยาดอมฤต. เขาแสร้งทำเป็นพี่น้องและมิตรผู้หวังดี คอยจัดสำรับอาหารนานาชนิดถวายแก่ภีมเสนด้วยตนเอง. ภีมเสนไม่รู้เท่าทันโทษแห่งอาหาร จึงกินสิ่งที่ทุรโยธน์ตักให้จนหมดสิ้น. ครั้นเห็นดังนั้น ทุรโยธน์ผู้ใจต่ำก็ลอบยินดีในใจ คิดว่าตนสำเร็จการแล้ว.
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse condemns inner malice concealed beneath outward propriety: a person may appear courteous, yet if the heart delights in harming others, that hidden intention marks ethical baseness (adharma).
Vaiśampāyana describes Duryodhana’s inner state at that moment: he secretly laughs to himself and feels his plan has succeeded, revealing his deceitful satisfaction despite any outward show of friendliness.